W kręgu łódzkich Żydów cz.2

Dziś kontynuujemy nasz spacer i kierujemy się w stronę placu Kościelnego....

8. Kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Budowla ta stoi przy pl. Kościelnym, w miejscu pierwszego kościoła katolickiego w Łodzi. Decyzję o jej budowie podjęto w 1887 r., a prace rozpoczęto rok później. Stojący tu wcześniej drewniany kościółek, jeszcze z połowy XVIII wieku, przeniesiono na stary cmentarz przy ulicy Ogrodowej, naprzeciwko zakładów Poznańskiego. Przetrwał on do dziś pod wezwaniem sw. Józefa. Obecna świątynia pw. Wniebowzięcia NMP jest trójnawową neogotycką bazyliką, zbudowaną z nieotynkowanej cegły. Została zaprojektowana przez Konstantego Wojciechowskiego, architekta diecezji włocławskiej. Swoim wyglądem przypomina gotycką katedrę z dwiema wieżami nakrytymi hełmami. Budowę zakończono w 1897 r. Co ciekawe, została ona wsparta finansowo przez protestanckie rodziny Scheiblerów, Kunitzerów oraz żydowskiego fabrykanta Poznańskiego. W czasie II wojny światowej świątynia służyła za magazyn rzeczy po ludziach zamordowanych w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem oraz za sortownię pierza. Obok kościoła stała drewniana kładka dla pieszych, łącząca dwie części getta. W ołtarzu głównym stoi rzeźba ze sceną Wniebowzięcia NMP autorstwa Antoniego Panasiuka. W kaplicy obok znajduje się obraz Matki Boskiej Łódzkiej. 

W kościele spoczywają szczątki Stanisławy Leszczyńskiej (1896–1974), urodzonej w Łodzi, położnej w obozie Auschwitz-Birkenau, która w 1922 r. ukończyła naukę w warszawskiej Szkole Położniczej, a w kwietniu 1943 r. została wywieziona wraz z córką do Birkenau. Miało to być karą za pomoc, jakiej rodzina Leszczyńskich udzielała Żydom z łódzkiego getta. W obozie pełniła funkcję położnej aż do jego wyswobodzenia w styczniu 1945 r. Swoje przeżycia opisała w książce „Raport położnej z Oświęcimia”. Zmarła na nowotwór w 1974 r.

Spacerując wokół świątyni, warto zwrócić uwagę na otaczające ją budynki. Narożna kamienica przy pl. Kościelnym 2/4 mieściła ważne instytucje getta, m.in. Wydział Ewidencji Ludności, Urząd Stanu Cywilnego, Wydział Statystyczny i Archiwum. W tym miejscu powstawał także niezwykle cenny dokument czasu wojny – „Kronika getta łódzkiego”, prowadzona od stycznia 1941 r. Tutaj także oraz pracowali fotografowie getta. Pod numerem 8, w narożnym budynku, znajduje się od prawie siedemdziesięciu lat apteka, a po drugiej stronie ul. Łagiewnickiej – dawne targowisko – tzw. Plac Pilicera (w czasie okupacji hitlerowskiej kuchnia dla lekarzy). Po wschodniej stronie placu wznosi się czerwony dom z cegły (obecnie dom parafialny), który w czasie wojny służył jako komisariat niemieckiej policji kryminalnej (kripo). Funkcjonariusze kripo zajmowali się wykrywaniem i rekwirowaniem ukrywanego mienia. Policja miała w getcie informatorów, którzy donosili, kto może ukrywać kosztowności. „Podejrzani” byli bici i torturowani, a tylko nielicznym udało się przeżyć przesłuchania.

"W kręgu łódzkich Żydów"

Dzisiaj rozpoczniemy kolejny (drugi) spacer z mojego przewodnika. Trasa ta nosi tytuł "W kręgu łódzkich Żydów". Oto jej przebieg:

Stary Rynek – Kościół WNMP – Posterunek Kripo, pl. Koscielny 4 – powrót przez rynek – Pomnik Dekalogu – dawna zajezdnia tramwajowa – Pałac Biedermannów – browar – Park Helenów – Dw. Północny – Kuźnia Romów – Park Ocalałych – Pomnik „Pękniętego serca” – Cmentarz Żydowski – Stacja Radegast

Trasa stanowi kontynuację poprzedniego spaceru. Zaczyna siew miejscu, gdzie rodziła się historia Żydów w Łodzi, kontynuuje swój bieg doliną rzeki Łódki, by potem skierować się na północny wschód, ku miejscu spoczynku tysięcy znamienitych mieszkańców miasta wyznania mojżeszowego. Dzieje utworzonego w czasie okupacji hitlerowskiej Litzmannstadt Getto staną się tematem wędrówki, przerywanej miejscami opowieścią o znanych łódzkich fabrykantach.

7. Stary Rynek

Stanowił centralny punkt zabudowy rolniczej Łodzi, w którym odbywał się handel w dni targowe oraz dwa coroczne jarmarki. W 1585 r. wybudowano tu drewniany ratusz, a w pobliżu powstała szkółka miejska oraz karczma. Murowane domy zaczęto stawiać dopiero w XIX wieku. Targ na Starym Rynku został zlikwidowany w Międzywojniu i przeniesiony na Bałucki Rynek. W czasie wojny plac ten stał się integralną częścią getta żydowskiego. 

Po 1945 r. większość starych domów uległa rozbiórce a na ich miejscu postawiono proste w formie i dekoracji budynki. W podcieniach mieszczą się sklepy, poczta, restauracja, Galeria Bałucka oraz Stowarzyszenie Przyjaciół Starego Miasta. Część południowa łączy się bezpośrednio z parkiem Staromiejskim. Ciekawostkę stanowi rysunek wykonany techniką sgraffito na budynku przy ul. Podrzecznej 2 oraz kamień na rynku, z tablicą zawierającą fragment dokumentu lokacyjnego miasta

Litzmannstadt Getto

Historia getta formalnie rozpoczęła się 8 lutego 1940 r., kiedy prezydent policji Johann Schafer wydał rozporządzenie w sprawie utworzenia w okupowanej Łodzi żydowskiego getta. Miasto nosiło wówczas nazwę Litzmannstadt od imienia Karla Litzmanna – dowódcy wojsk niemieckich, zwycięskich w czasie I w.ś. pod Brzezinami. Samo getto zostało utworzone 30 kwietnia 1940 r. i miało powierzchnię 4,13 km². Z obszaru wyłączono ulice Zgierską i Limanowskiego, co pociągnęło za sobą konieczność wybudowania trzech pieszych kładek. W czerwcu 1940 r. obszar ten zamieszkiwało 160 tysięcy osób, co dawało niewyobrażalne zagęszczenie ludności – 42 tysiące osób na km². 

W następnym roku, w wyniku decyzji Himmlera przesiedlono około 20 tysięcy Żydów z terenu Czech, Austrii, Niemiec i Luksemburga. Nadzór nad gettem łódzkim sprawował z ramienia hitlerowskiego Zarządu Miasta, powołany do tego celu Wydział Miasta z Hansem Biebowem na czele. Dla stworzenia pozorów autonomii utworzono żydowski samorząd, któremu przewodniczył Przełożony Starszeństwa Żydów, Chaim Mordechaj Rumkowski. Nadzór i utrzymywanie porządku leżało w gestii formacji policyjnych: Kripo, Schupo i Gestapo. Bardzo silnie była rozbudowana wewnętrzna administracja getta, która liczyła do 14 tysięcy pracowników. Aż do likwidacji Biebowowi udało się stworzyć wydajne i wzorcowe „przedsiębiorstwo” oparte na wyzysku i grabieży żydowskiej ludności, która masowo ginęła z głodu oraz chorób. Do pracy w jednym z 93 resortów zobowiązani byli wszyscy w wieku między 10 a 65 rokiem życia. Z biegiem czasu chorych, starych i niezdolnych do pracy deportowano wprost do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. W okresie od 16 stycznia do 12 września 1942 r. zamordowano łącznie blisko 73 tysiące osób w ramach akcji masowej zagłady Żydów. Kolejna fala transportów do obozów trwała od 23 czerwca do 14 lipca 1944 r. i była związana z decyzją władz hitlerowskich o likwidacji getta. Holocaust Żydów z łódzkiego getta zakończył się 29 sierpnia 1944 r.

Chaim Mordechaj Rumkowski (1877–1944). Przełożony Starszeństwa Żydów w getcie Litzmannstadt. Urodził się w Ilnie, na ziemi witebskiej. Po raz pierwszy przybył do Łodzi w 1898 r. Był działaczem syjonistycznym, członkiem zarządu gminy żydowskiej, angażował się w pracę placówek oświatowych i opiekuńczych. Niemcy mianowali go w październiku 1939 r. Przełożonym Starszeństwa Żydów, którą to funkcję pełnił aż do likwidacji getta. W sierpniu 1944 r. został wywieziony do Auschwitz-Birkenau, gdzie zginął w komorze gazowej. Do dziś jego postać budzi liczne kontrowersje. Rumkowski jest także bohaterem powieści, m.in. „Króla Żydowskiego” Lesliego Epsteina, „Fabryki muchołapek” Andrzeja Barta, czy "Biedni ludzie z miasta Łodzi" Steve'a Sem-Sandberga.

Z wizytą u Poznańskiego

Niemalże miesiąc temu publikowałem informację (http://zielonykrag.blogspot.com/2012/01/najsynniejszy-paac-odzi.html) o Pałacu Poznańskiego. Tam zawarłem w krótkich słowach jego historię oraz opis ze zdjęciami elewacji. Nadszedł czas, by zajrzeć do środka. Zapraszam na "fotospacer" po pałacowych wnętrzach.

Zaczynamy od reprezentacyjnej klatki schodowej. Niegdyś pod świetlikiem podwieszony był model fregaty. Dziś ten motyw można odnaleźć w dekoracji kominka, po prawej stronie od wejścia.

Wchodzimy na piętro do części reprezentacyjnej pałacu. Już przy wejściu swoim przepychem zachwyca  sala jadalna - jedno z najsłynniejszych wnętrz Łodzi (i nie tylko). Warto zwrócić uwagę na symbolikę dekoracji. Odnajdziemy tu m.in. alegorie pracy, bogactwa, ale i symbole odnoszące się do żałoby. Ostatnia przebudowa obiektu została ukończona już po śmierci Izraela Poznańskiego. 

Następnie przejdziemy przez salonik muzyczny. Znajdują się tu liczne instrumenty muzyczne, gramofon oraz meble i wyposażenie z przełomu XIX i XX w.

Wchodzimy do kolejnej sali - balowej, nazywanej również "lustrzaną". Uwagę zwraca, oprócz dekoracji, scena oraz loża dla orkiestry.

Gabinet Poznańskiego to miejsce, gdzie odnajdziemy liczne zdjęcia miejsc związanych z rodziną oraz fotografie samych Poznańskich. Centralny punkt sali stanowią biurko, fotel oraz portret właściciela.

Czas przejść do skrzydła wschodniego, w którym można zwiedzić Panteon Wielkich Łodzian. Najwięcej miejsca poświęcono w nim Arturowi Rubinsteinowi. Znajdziemy tu kolekcję jego zdjęć, odznaczeń oraz nagród. Wśród nich....Oscar.

Na koniec zasiądźmy w pałacowej kawiarni.

Polecam zwiedzić pałac osobiście. Więcej informacji: godziny otwarcia, ceny biletów i inne informacje znajdziecie na stronie Muzeum Miasta Łodzi.

http://www.muzeum-lodz.pl

5. Urodziny Muzeum Fabryki

26 stycznia 2012 r. mieszczące się w Manufakturze Muzeum Fabryki obchodzi swoje 5. urodziny. Eskspozycja ilustruje historię dawnych zakładów Poznańskiego i powojennego Poltexu, przybliża życie jej pracowników oraz objaśnia proces produkcji tkanin. Sercem wystawy są cztery ponadstuletnie krosna typu angielskiego, uruchamiane zwiedzającym. Dopiero ich stukot oraz opowieść przewodnika są w stanie uzmysłowić, jakie warunki panowały na danej tkalni. 

Twórca wystawy, znany m.in. z projektu Muzeum Powstania Warszawskiego, Mirosław Nizio zastosował wiele ciekawych i atrakcyjnych rozwiązań. Ekspozycja została wzbogacona prezentacjami multimedialnymi, filmami, a odwiedzający mogą dotknąć bawełnianych półproduktów oraz własnoręcznie sprawdzić, jakie wzory były drukowane w fabryce przed wojną. Muzeum co roku organizuje w drugiej połowie sierpnia "Urodziny Poznańskiego" oraz szykuje dodatkowe atrakcje na "Noc Muzeów".

Muzeum kończy pięć lat i wypracowało już sobie renomę na kulturalnej mapie miasta, ale nie ma zamiaru usiąść na laurach. Powołuje do życia nową przestrzeń działań kulturalnych, artystycznych i edukacyjnych - „Fabrykę po godzinach”, w ramach której odbywać się będą liczne wystawy łódzkich artystów, warsztaty czy wieczory z tangiem. Dla wielu turystów stało się też obowiązkowym punktem programu wizyty w Łodzi.


W najbliższy weekend (28 i 29 stycznia 2012 r.) Muzeum Fabryki z okazji swoich urodzin zaprasza na dodatkowe atrakcje m.in. wystawę retrospektywną plakatów, "wystawy demonstrowane" czyli uruchomienie dodatkowych urządzeń włókienniczych, pokazy filmów dokumentalnych i słodki poczęstunek.


Zamieszczam też link do fragmentu filmu o Muzeum, który niedługo będzie miał swoją premierę i stanie się stałym elementem wystawy:
http://www.youtube.com/watch?v=_Nsy2dtq1qs

Informacje praktyczne:

http://www.muzeumfabryki.pl

Profil Muzeum na Facebook'u:

https://www.facebook.com/pages/Muzeum-Fabryki/174669581587

Kontakt:

muzeum@manufaktura.com

42 664 92 93

Fotografie pochodzą z Archiwum Muzeum Fabryki, aut. Marcin Romański.

Łódź lekko przyprószona

W ostatni niedzielny poranek wybrałem się na spacer po centrum. Jest coś pociągającego w lekko uśpionym mieście próbującym złapać oddech po sobotniej nocy. Nie mogłem się więc oprzeć pokusie zrobienia paru zdjęć Łodzi w lekkim zimowym przebraniu.

......................................................................................................

...............................................................................................

W kręgu wskrzeszonej pamięci - ostatnia odsłona

Dziś zakończymy pierwszy spacer po Zielonym Kręgu Tradycji i Kultury, czyli trasę "W kręgu wskrzeszonej pamięci". Z pałacu przy ul. Ogrodowej udajemy się do Parku Staromiejskiego, a następnie przechodzimy na Stary Rynek, ostatni punkt na trasie. 

Park Staromiejski

Park ten, znany też jako „park śledzia”, położony jest pomiędzy ulicami: Północną, Zachodnią, Franciszkańską, Wolborską a Starym Rynkiem. Został założony w latach 1951–1953 i ma powierzchnię 17,07 ha. Teren ten znajduje się w dolinie rzeki Łódki i jeszcze ponad sto lat temu istniał tu staw. W późniejszym okresie rzekę skanalizowano, a w miejscu zbiornika wytyczono ulice. Mieszkańcami domów byli głównie Żydzi, dlatego w sąsiedztwie obecnego parku, przy ul. Wolborskiej, wybudowano w 1871 r. synagogę projektu Jana Karola Mertschinga. W przeszłości ulica Wschodnia była dłuższa, a na jej końcu znajdował się targ i jatki sąsiadujące ze świątynią. Blisko miejsca, gdzie istniała synagoga, stoi teraz Pomnik Dekalogu. Przedstawia Mojżesza niosącego tablice z Dziesięcioma Przykazaniami. Popularna nazwa „park śledzia” kojarzona była z unoszącym się niegdyś tutaj zapachem ryb, jako że naprawdę składowano tu, w licznych piwnicach, żywność.

Warto zwrócić uwagę na znajdujący się przy ul. Nowomiejskiej zegar słoneczny według projektu Andrzeja Jocza. W południowo-zachodniej części parku znajduje się pomnik Aleksandra Kamińskiego – harcerza, żołnierza, pedagoga i wychowawcy. Na uwagę zasługuje ponadto zaniedbana pętla tramwajowa, otwarta w 1951 r.

Stary Rynek

Stanowił centralny punkt zabudowy rolniczej Łodzi, w którym odbywał się handel w dni targowe oraz dwa coroczne jarmarki. W 1585 r. wybudowano tu drewniany ratusz, a w pobliżu powstała szkółka miejska oraz karczma. Murowane domy zaczęto stawiać dopiero w XIX wieku. Targ na Starym Rynku został zlikwidowany w Międzywojniu i przeniesiony na Bałucki Rynek. W czasie wojny plac ten stał się integralną częścią getta żydowskiego. Po 1945 r. większość starych domów uległa rozbiórce, a na ich miejscu postawiono proste w formie i dekoracji budynki. W podcieniach mieszczą się sklepy, poczta, restauracja, Galeria Bałucka oraz Stowarzyszenie Przyjaciół Starego Miasta. Część południowa łączy się bezpośrednio z parkiem Staromiejskim. Ciekawostkę stanowi rysunek wykonany techniką sgraffito na budynku przy ul. Podrzecznej 2 oraz kamień na rynku, z tablicą zawierającą fragment dokumentu lokacyjnego miasta.

Łódź jako osada wiejska istniała już w połowie XII wieku, przed 1332 r. przeszła we władanie biskupów włocławskich. Prawa miejskie uzyskała w dniu św. Marty, 29 lipca 1423 r., z rąk króla Władysława Jagiełły. W XVI wieku w mieście znajdowało się ok. 60 domostw, następne stulecie przeniosło epidemie oraz pożary, a w 1724 r. ludność nie przekroczyła 250 osób. Mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą ziemi, niewielu rzemiosłem. Życie w mieście płynęło raczej spokojnie. Z ciekawszych zdarzeń kroniki zanotowały w 1652 r. proces o czary. Oskarżona, Zofia, nie została spalona na stosie, gdyż nie wytrzymała tortur podczas „śledztwa”.

Zapraszam na kolejny spacer już wkrótce!

Najsłynniejszy pałac Łodzi

Zgodnie z planem trasy teraz trochę więcej o słynnym Pałacu Poznańskiego - jednej z najsłynniejszych rezydencji fabrykanckich w Polsce. Dziś znajdziecie tu ogólny opis obiektu, ale postaram się przy następnej wizycie zrobić zdjęcia wnętrza (http://zielonykrag.blogspot.com/2012/02/z-wizyta-u-poznanskiego.html) i je na blogu umieścić. Przejdźmy zatem pod pałac.

Jego rozmach i dekoracyjność uczyniła z niego najbardziej znaną fabrykancką rezydencję kraju. Budowa gmachu, mieszczącego się obecnie przy ulicy Ogrodowej 15, rozpoczęła się pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku, w oparciu o projekt dwóch znanych architektów – Juliusza Junga i Hilarego Majewskiego. Wcześniej stał w tym miejscu narożny piętrowy dom. Obecny wygląd pałacu jest wynikiem trzeciej przebudowy dokonanej tuż po śmierci właściciela przez Adolfa Zeligsona. Budynek pełnił kilka funkcji: handlową, reprezentacyjną oraz mieszkalną. W okresie międzywojennym pałac został sprzedany i umieszczono w nim siedzibę urzędu. Zlikwidowano przy tym oranżerię i dobudowano piętro we wschodniej części budynku. Po II wojnie światowej rozbudowano skrzydło wzdłuż ulicy zachodniej. Od 1975 r. mieści się tu Muzeum Miasta Łodzi.

Rezydencja jest przykładem eklektyzmu, czyli połączenia wielu stylów. W elewacji można dostrzec liczne motywy dekoracyjne oraz rzeźby – alegorie przemysłu, handlu, pracy i nauki. Na kopule widnieje ozdobny monogram Poznańskich. Na piętrze znajdują się reprezentacyjne pomieszczenia. Najbardziej dekoracyjna jest sala jadalna mająca ponad 200 m², w której podziwiać można bogatą sztukaterię oraz malowidła Samuela Hirszenberga. Warto też zobaczyć salę balową oraz gabinet. W skrzydle mieściły się pomieszczenia mieszkalne. Sypialnia i garderoba zachowały się w niemal pierwotnym wystroju. Obecnie w tej części rezydencji utworzono Panteon Wielkich Łodzian, gdzie wystawiono memorabilia: Juliana Tuwima, Aleksandra Tansmanna, Jana Karskiego, Władysława Reymonta, Jerzego Kosińskiego i Karla Dedeciusa. Muzeum posiada największy na świecie zbiór pamiątek (m.in. statuetkę Oscara) po Arturze Rubinsteinie, który zajmuje szczególne miejsce w Panteonie.

Trasę "W kręgu wskrzeszonej pamięci" zakończymy w następnym poście - przejdziemy przez Park Staromiejski na Stary Rynek.