Wokół Archikatedry

40. Archikatedra i plac Jana Pawła II

Dawny Rynek Fabryczny skupia wokół siebie wiele ważnych obiektów. Nad placem góruje neogotycka archikatedra pw św. Stanisława Kostki. Już w 1890 r. powstał komitet budowy z przemysłowcem Juliuszem T. Heinzlem na czele. Kilka lat później władze miasta przekazały komitetowi teren obok szpitala miejskiego i ogłoszono konkurs architektoniczny. Wygrała go łódzka firma Wende i Zarske. W projekcie brali też udział inni znani architekci, jak Józef Dziekoński, Sławomir Odrzywolski czy Sigfried Stern. Budowę rozpoczęto w 1910 r., a pierwsza msza została odprawiona w 1912 r. Świątynia ma układ bazyliki – wysoka nawa główna przewyższa nawy boczne. Całość wieńczy wysoka na 104 m wieża projektu Józefa Kabana. Konstrukcję oparto na solidnych sklepieniach krzyżowo-żebrowych i strzelistych kamiennych filarach. Starannie dobrano też neogotyckie wyposażenie. 

Ołtarz główny ufundował Juliusz Heinzl, a ołtarze boczne pracownicy zakładów Geyera. Witraże w nawie głównej, z 1927 r., zaprojektował Jerzy Winiarz, utrzymując je w stylu art deco. W czasie II w.ś. kościół zamknięto i przeznaczono na magazyn. Czarną datą w historii obiektu jest 11 maja 1971 r., kiedy w wyniku pożaru spłonął dach świątyni. Z kolei 25 marca 1992 r. Łódź została wyniesiona do rangi archidiecezji, a katedra otrzymała tytuł bazyliki mniejszej.

Przed kościołem znajdują się trzy pomniki: odsłonięty w 1925 r. przez gen. Sikorskiego Grób Nieznanego Żołnierza, Pomnik Ignacego Skorupki oraz Pomnik Jana Pawła II, autorstwa Krystyny Solskiej. Przy ul. ks. Skorupki 1 mieści się pałac biskupi, gdzie przeniesiono w 1924 r. siedzibę Kurii Biskupiej. Fasada zawiera czterokolumnowy portyk z naczółkiem oraz narożne ryzality. W zachodniej pierzei, gdzie teraz znajduje się Wyższe Seminarium Duchowne, wcześniej mieścił się szpital sw. Aleksandra. Budynek wzniesiono w latach 40. XIX w. według projektu Henryka Marconiego, a w latach międzywojennych dokonano jego rozbudowy według planów Józefa Kabana.

41. Bielnik Kopischa

Stojący przy ul. Tymienieckiego 5 zabytkowy bielnik, jest najstarszym budynkiem przemysłowym Łodzi, który przetrwał do dziś. Rząd Królestwa Polskiego wybudował go z przeznaczeniem na krochmalnię i magiel w latach 1824–1826. Tworzyły go budynki produkcyjne połączone z klasycystycznym domem o funkcjach produkcyjno-mieszkalnych. Właśnie ten dom jest obecnie nazywany bielnikiem. W 1828 r. posiadłość przejął od poprzedniego dzierżawcy, pochodzący ze Śląska, Tytus Kopisch. Pół wieku później teren kupił Karol Wilhelm Scheibler. Rozbudował on swój zakład oraz podciągnął bocznicę kolejową. W 1996 r. gmach stał się własnością Banku Przemysłowego. W tym czasie dokonano rewitalizacji obiektu, przywracając mu dawną świetność. Obecnie budynek należy do Miasta. 

Na (niemal) krańcu Piotrkowskiej

38. "Biała Fabryka”

Ten mieszczący się przy ulicy Piotrkowskiej 282 symbol miasta wzniesiono w latach 1835–1839 w stylu klasycystycznym. Należy do najstarszych obiektów przemysłowych Łodzi, gdzie również wzniesiono pierwszy komin. Ludwik Geyer pochodził z Saksonii. Przybył do miasta w 1828 r. i rozpoczął od drukowania tkanin. Szybko stał się największym wówczas przemysłowcem Łodzi. Dzięki zarobionym pieniądzom dokonał rozbudowy fabryki i zajął również obszar po drugiej stronie ulicy. Firma zatrudniała ok. 3500 osób. Gmach Białej Fabryki został otynkowany i pomalowany na biało, stąd jego nazwa. W 1839 r. w fabryce uruchomiono pierwszą w mieście maszynę parową. W latach 60. XIX wieku Geyera dopadły poważne kłopoty finansowe, jednak, na szczęście, jego synowie odratowali w następnych latach pozycję firmy.

Od 1959 r. gmach pełni funkcję muzeum (obecne Centralne Muzeum Włókiennictwa). W czerwcu 2008 r. zakończyła się modernizacja skrzydła wschodniego muzeum przeznaczonego na sale wystawiennicze. Ciekawostką jest organizowany za budynkiem pierwszy w Polsce skansen budownictwa drewnianego miejskiego. Przeniesiono w to miejsce m.in. kościół z Nowosolnej oraz secesyjną willę letniskową z Rudy Pabianickiej.

 Centralne Muzeum Włókiennictwa, Piotrkowska 282                       dodatkowych 90 min.

Placówka posiada w zbiorach 1300 tkanin artystycznych, 1000 tkanin zabytkowych, 70 tys. tkanin przemysłowych oraz kolekcję maszyn tkackich. Na uwagę zasługuje kolekcja tkanin artystycznych, w tym prace Magdaleny Abakanowicz. Od 1974 r. organizowana jest regularnie wystawa „Triennale Sztuki”.

Godziny otwarcia: wt, śr, pt 9–17, cz 11–19, sb, nd 11–16

Wstęp: ulgowy – 6 zł, normalny –10 zł, w soboty wstęp bezpłatny na wystawy stałe

Muzeum zaprasza do bezpłatnego zwiedzania Skansenu Łódzkiej Architektury Drewnianej, gdzie zobaczyć można między innymi „Dom Tkacza” oraz „Dom Papiernika”. Wejście możliwe także od ul. Milionowej.

39. Kościół ewangelicki pw. Św. Mateusza

Archiwum UMŁ

Stojąca przy ulicy Piotrkowskiej 283 świątynia należy do najpiękniejszych w Łodzi. Jej dekoracje nawiązują stylem do sztuki romańskiej. Została wzniesiona na planie krzyża greckiego i zwieńczona 80-metrową wieżą. Plany kościoła przygotował Johanes Wende, a prace budowlane nadzorowała firma Wende i Klause. Starania o budowę rozpoczęły się w 1901 r., ale ostatecznie świątynię poświęcono w listopadzie 1928 r. Wcześniej istniały już dwie parafie ewangelickie w mieście – pw. Trójcy Świętej (pl. Wolności) oraz Św. Jana przy obecnej ulicy Sienkiewicza. We wnętrzu uwagę zwraca ogromny żyrandol wykonany w warszawskiej pracowni Braci Łopieńskich. W sumie na trzech kręgach zamontowano 241 lamp. Do środka światło wpada przez rozety znajdujące się w nawach bocznych. Nawę główną wieńczy, wznosząca się na 26 m, kopuła oparta na czterech masywnych filarach. Przestrzeń powiększono dzięki trzem emporom, co sprawia, że wnętrze jest w stanie pomieścić ponad 3 tys. osób. Na uwagę zasługują także organy z czeskiej firmy Braci Rieger, słynące z czystego brzmienia. W kościele regularnie organizowane są koncerty oraz występy chórów z kraju i z zagranicy.

Archiwum UMŁ

  „Polak to katolik, Niemiec to protestant” – to stwierdzenie było mylne w odniesieniu do struktury wyznaniowej XIX-wiecznej Łodzi. Okazuje się, że w mieście żyło niegdyś mniej Niemców niż protestantów. W 1939 r. Łódź wraz z osadami miejskimi liczyła ok. 660 000 mieszkańców, z czego 60 000 stanowili protestanci. Dziś wspólnota łódzka liczy ok. 1000 parafian.

Księży Młyn - potęga architektury poprzemysłowej

            31. Nowa Tkalnia Scheiblera

      Wybudowano ją w 1889 r. u zbiegu ulic Kilińskiego i Tymienieckiego. Mieściła maszynę parową o mocy 1200 KM oraz dwa tysiące krosien. Po I wojnie światowej, kiedy doszło do fuzji zakładów L.Grohmana i K. W. Scheiblera, tkalnia stanowiła jeden z głównych działów przedsiębiorstwa. Od II wojny światowej mieściły się tu Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex”. Obecnie zabytkowa tkalnia praktycznie nie istnieje.

13 czerwca 1987 r., podczas swojej wizyty w Polsce, papież Jan Paweł II odwiedził wspomnianą tkalnię i spotkał się z łódzkimi włókniarkami. Wizyta w pracującym zakładzie była wydarzeniem bez precedensu. Wcześniej Ojciec Święty odprawił na lotnisku Lublinek mszę, podczas której do pierwszej komunii przystąpiło 1556 dzieci.

32. Willa Henryka Grohmana

Willa znajduje się przy ulicy Tymienieckiego 24. Jej budowę rozpoczęto w 1892 r. z przeznaczeniem na biura. Gmach był poddawany przeróbkom pod okiem Franciszka Chełmińskiego. Ostatecznie zamieszkał w niej właściciel z rodziną. Henryk Grohman był kolekcjonerem sztuki, a wiele z posiadanych dzieł już za życia przekazał licznym polskim muzeom. W gabinecie można podziwiać stylowe meble, kominek z piaskowca oraz płaskorzeźbę „Herkulesa ujarzmiającego łanię”. Od lat 90. XIX wieku willa jest siedzibą Muzeum Książki Artystycznej (www.book.art.pl) założonego przez Jadwigę i Janusza Tryznów. Na wystawie można obejrzeć stare maszyny drukarskie oraz piękne publikacje. 

          33. Przędzalnia i straż ogniowa na Księżym Młynie

Oba obiekty mieszczą się przy ulicy Tymienieckiego i zostały wybudowane w latach 70. XIX w. Pod numerem 25 znajduje się największy budynek w kompleksie – przędzalnia, wybudowana z czerwonej cegły. Obiekt ma cztery kondygnacje, a na każdym z pięter umieszczono po 55 okien. W długiej na ponad 200 metrów przędzalni zainstalowano ponad 70 tysięcy wrzecion. Centralna część przeznaczona była dla maszyny parowej, zaś klatki schodowe i windy ulokowano w ośmiobocznych wieżach. Całość zwieńczono krenelażem i blankami, dzięki czemu budynek przypomina średniowieczny zamek. Na uwagę zasługują brama oraz żeliwne ozdoby, nawiązujące ornamentyką do sztuki arabskiej. Za przędzalnią wybudowane zostały kolejne budowle fabryczne. W 2010 r. w obiekcie zostało oddanych do użytku 421 loftów pod nazwą „U Scheiblera”. Inwestorem jest australijska firma deweloperska. 

Remiza strażacka znajduje się po drugiej stronie ulicy i została wzniesiona w 1891 r. w czasach, gdy dochodziło do częstych pożarów obiektów przemysłowych. Dziewięć lat później dodano pięciokondygnacyjną wieżę. Podobnie jak przędzalnię zwieńczono ją krenelażem. Za strażą stoją dawne domy strażaków, a na dziedzińcu umieszczono zabytkową, żeliwną pompę. Obiekt został odnowiony w 2000 r.

Karol Wilhelm Scheibler (1820–1881), największy przedsiębiorca łódzki. Urodził się w Monschau w Nadrenii. Zanim przyjechał na tereny polskie wiele podróżował po Europie, odbywając m.in. praktyki w Belgii, Holandii i Anglii. Mając 28 lat, przyjechał do Ozorkowa, gdzie podjął pracę w fabryce swojego wuja Fryderyka Schlossera. W 1884 r. poślubił Annę Werner. Zgromadzone oszczędności, kredyty oraz posag żony umożliwił mu otwarcie w Łodzi jego pierwszej przędzalni. W latach 70. XIX wieku rozwinął zakład, tworząc kompleks na „Księżym Młynie”. Pod koniec życia władał 500-hektarową dzielnicą, w której pracowało ponad 7500 robotników. Pochowany został w kaplicy rodzinnej na Cmentarzu Starym w Łodzi.

Grohmanowskie "beczki" i nie tylko...

Dziś poznamy fragment trasy opowiadający o jednym z najstarszych łódzkich rodów - o Grohmanach. Łodzianie kojarzą to nazwisko w pierwszej kolejności z monumentalną bramą, potocznie nazywaną "Beczkami Grohmana". Do czasów obecnych teren dawnej fabryki przeszedł liczne przeobrażenia, ale stanowi ważny fragment postindustrialnej przestrzeni miasta.

28. Zakłady Grohmanów

Mieszczą się na terenie dawnego Młyna Lamus między ulicami: Fabryczną, Targową a Tymienieckiego. Główne wejście do tkalni stanowiły słynne Beczki Grohmana, jeden z symboli miasta. Brama ta jest zbudowana z czerwonej, nieotynkowanej cegły. Swoją nazwę zawdzięcza masywnym kolumnom dźwigającym monumentalny łuk z blankami. Po przeciwnej stronie ulicy zostały wzniesione domy dla robotników, z których na szczególną uwagę zasługuje dom pod numerem 77, ze względu na zachowane drewniane poddasze mieszkalne. Podwórka mieszczą też pomieszczenia gospodarcze i ogródki.

Traugott Grohman (1785–1874) przybył na tereny Polski z Saksonii, w latach 20. XIX w., w 1843 r. przeprowadził się do Łodzi ze Zgierza, gdzie dostał w dzierżawę obszar zwany Lamusem. Dziesięć lat później posiadał już tkalnię i przędzalnię bawełny i zatrudniał 122 osoby. Był to wówczas drugi pod względem wielkości zakład w Łodzi. Po śmierci Traugotta kierownictwo nad firmą przejął jego syn Ludwik, który znacznie rozbudował zakłady. W 1921 r. doszło do fuzji przedsiębiorstw Scheiblera i Grohmana. Było to wówczas jedno z największych przedsiębiorstw włókienniczych, zatrudniające 8 tysięcy osób. Pod koniec lat 90. XX wieku na terenie dawnych zakładów utworzono jeden z obszarów Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

29. Willa Ludwika Grohmana

Najstarszy, skromny dom rodziny Grohmanów mieści się na rogu ulic Tylnej i Targowej i należał do założyciela rodziny Traugotta. Obok, przy ul. Tylnej 14, wzniesiona została w 1873 willa dla Ludwika Grohmana, w której mieściło się na początku lat 90. Muzeum Artystów. Obecnie, po remoncie, budynek jest siedzibą Okręgowej Izby Radców Prawnych. Jedną z pierwszych okazałych rezydencji fabrykanckich miasta była neorenesansowa willa Ludwika Grohmana przy ul. Tylnej 9/11. Została wybudowana  w 1889 r. naprzeciw starszych rodzinnych domów, obrazując jednocześnie, jak szybko mogły się rozwinąć zakłady oraz kariera przemysłowców Łodzi. Rezydencja została zaprojektowana przez Hilarego Majewskiego w duchu włoskiego renesansu. W 1945 r. budynek zajęło NKWD, rozkradając mienie. Następnie pałac stał się własnością Zakładów Przemysłu Bawełnianego _„Uniontex”, które urządziły w nim zakładowe przedszkole. Od ponad 10 lat pozostaje w rękach prywatnych.

30. Park im J. Kilińskiego

Znajdujący się u zbiegu ulic: Kilińskiego, Tymienieckiego i Tylnej park pierwotnie stanowił własność Ludwika Grohmana. Ten mający powierzchnię blisko 3 ha obszar został umiastowiony w 1950 r. Niegdyś wystawiano w parku awangardowe rzeźby Konstrukcji w Procesie, które teraz przeniesiono do Manufaktury. Obecnie można podziwiać tu ozdobną altanę. W parku rośnie 15 drzew uznanych za pomniki przyrody.

"W kręgu...wielkich wizji" cz.1

Po dłuższej przerwie proponuję dziś nową trasę spacerową. Zaczniemy wycieczkę jednym z najbardziej popularnych szlaków wśród miłośników przemysłowej Łodzi.

Trasa: Palmiarnia – Park Źródliska – Centrala Scheiblera – Pałac Scheiblera/ Muzeum Kinematografii – Filmówka – Beczki Grohmana – Willa Ludwika Grohmanna – Nowa Tkalnia Scheiblera – Willa Henryka Grohmana – Straż Pożarna – Przedzalnia –Willa Herbsta – osiedle Księży Młyn – Park Źródliska

Opis trasy

Południowy fragment Zielonego Kręgu Tradycji i Kultury jest obszarem realizacji wielkich fabrykanckich wizji. Dolina Jasienia skupia ogromne założenia fabryczne, z których najbardziej znane to Księży Młyn. Spacer rozpoczyna się w najstarszym łódzkim parku i jednym z najpiękniejszych w Europie tego typu założeń. Istotnym motywem staną się wizje filmowców uczących się w słynnej Szkole Filmowej oraz historia kinematografii. Opowieść ta zatoczy koło, kończąc swój bieg w Parku Źródliska.

24. Park Źródliska

Położony jest między ulicami: Piłsudskiego, Przędzalnianą, Fabryczną i Targową. Jego obie części mają sumaryczną powierzchnię 17,2 ha. Źródliska I i II są najstarszymi łódzkimi parkami założonymi jako całość w 1840 r. Wówczas park miał charakter leśny, porastały go olsze, graby, dęby, lipy oraz świerki, tylko boki obsadzone były drzewami owocowymi, a cały teren obfitował w źródła. Pod koniec lat 40. XIX wieku postawiono ławki, wykonano kilka mostków oraz dwie altany, zatrudniono także ogrodnika do stałej opieki nad parkiem. Pod koniec lat 50. XIX w. teren został podzielony na dwie części, a jedną z nich zakupił Karol W. Scheibler. W ciągu dwóch lat wybudował on przędzalnię, dom mieszkalny, wozownię i budynki gospodarcze, a w późniejszych latach tkalnię i wykańczalnię. Berlińską firmę ogrodniczą L. Spätha zatrudniono do założenia ogrodu – wybudowała ona fontanny, altankę, pawilon z pnączami oraz grotę. Od lat 70. XIX wieku północną część Źródlisk I dzierżawiło Towarzystwo Strzeleckie. 

Fot. Archiwum Urzędu Miasta Łodzi

W okresie międzywojennym teren ten został przebudowany według koncepcji E. Ciszkiewicza. Z tego okresu pochodzi zachowany do dziś pejzażowy układ alejek, staw, ogródek botaniczny, plac zabaw, wybudowano też nowy ażurowy parkan. Kolejne zmiany wprowadził Stefan Rogowicz w latach 30. XX wieku. Jego dziełem są m.in. partery kwiatowe i ich otoczenie w północnej części parku. W 1956 r. udostępniono do zwiedzania Palmiarnię. Obecnie, po gruntownej przebudowie w latach 90. XX wieku, posiada ona ok. 4,5 tysiąca roślin i stanowi najnowocześniejszy tego typu obiekt w kraju. Park Źródliska I wraz z Parkiem Źródliska II uznany został w całości za pomnik przyrody oraz wpisany do rejestru zabytków.

Palmiarnia Ogrodu Botanicznego w Łodzi, ul. Piłsudskiego 61                              dodatkowych 30 min

Miłośnicy flory znajdą tu ok. 4500 okazów należących do ponad 60 rodzin botanicznych. Kolekcja palm obejmuje 18 gatunków, a wiele okazów liczy ponad 130 lat. Jedną z ciekawszych, prezentowanych tu grup roślin stanowią sukulenty.

Godziny otwarcia: codziennie oprócz poniedziałków, IV–IX: 10–18, X–III: 9–16

Kontakt: www.botaniczny.lodz.pl, palmiarnia@botaniczny.lodz.pl, 42 674 96 65

Wstęp: normalny – 6 zł, ulgowy – 3 zł, przewodnik – 30 zł

25. „Centrala” fabryki Scheiblera

Karol Wilhelm Scheibler (1820–1881), największy przedsiębiorca łódzki. Urodził się w Monschau w Nadrenii. Zanim przyjechał na tereny polskie wiele podróżował po Europie, odbywając m.in. praktyki w Belgii, Holandii i Anglii. Mając 28 lat, przyjechał do Ozorkowa, gdzie podjął pracę w fabryce swojego wuja Fryderyka Schlossera. W 1884 r. poślubił Annę Werner. Zgromadzone oszczędności, kredyty oraz posag żony umożliwił mu otwarcie w Łodzi jego pierwszej przędzalni. W latach 70. XIX wieku rozwinął zakład, tworząc kompleks na „Księżym Młynie”. Pod koniec życia władał 500-hektarową dzielnicą, w której pracowało ponad 7500 robotników. Pochowany został w kaplicy rodzinnej na Cmentarzu Starym w Łodzi.

W 1855 r. Scheibler wybudował obok swojej posiadłości pierwszą przędzalnię. Umieszczona została tam maszyna parowa o mocy 40 KM. W następnych trzynastu latach powstały też tkalnie, magazyny oraz wykańczalnie. Dopiero w późniejszym okresie wzniesiono zakłady na Księżym Młynie, a ta część nazywana była „Centralą”. W następnych latach kolejną częścią kompleksu stał się „Księży Młyn”. Po drugiej stronie placu Zwycięstwa fabrykant wybudował w latach 1865–1868 pierwsze w Łodzi wzorcowe domy familijne. Plac, pierwotnie nazywany Wodnym Rynkiem, stanowił główne miejsce targowe wytyczonej 1840 r. Nowej Dzielnicy.

Fabryka Izraela Poznańskiego c.d.

Kontynuując wycieczkę szlakiem "wskrzeszonej pamięci" rozwinę dziś temat danej fabryki Poznańskiego. We wcześniejszych poście opisałem po krótce jej historię. Czas teraz "przejść się" i opisać poszczególne budynki.

Domy dla robotników

Znajdujące się naprzeciwko Manufaktury 3 główne domy mieszkalne, stanowiły zakwaterowanie dla blisko 4 tysięcy pracowników zakładów Poznańskiego. Budowane były w latach 1879–1896, w stylu nawiązującym do mieszczącej się po drugiej stronie ulicy fabryki.

Tkalnia wysoka

Wybudowana została w 1895 r., na potrzeby rosnącej produkcji w zakładach, zawierała także przestrzeń magazynową. Połączono ja tunelem z sąsiadującą niciarnią. Obecnie mieści się tu siedziba MS², oddziału Muzeum Sztuki w Łodzi.

Rynek Manufaktury

Stanowi serce kompleksu oraz miejsce spotkań łodzian. Latem wypełnia je sztuczna plaża, zimą zaś lodowisko. Odbywają się tu liczne imprezy oraz koncerty.

Elektrownia

Wybudowana w 1912 r., rozpoczęto w fabryce proces przejścia z energii parowej na elektryczną. Docelowo budynek mieścił  trzy turbogeneratory. Od strony wschodniej znajdowała się kotłownia wytwarzająca parę dla turbin. Po 1963 r., kiedy prąd był dostarczany z sieci miejskiej, gmach pełnił funkcję rozdzielni elektrycznej oraz zmiękczalni wody technologicznej.

Drukarnia, farbiarnia, apretura

Jest to najdłuższy budynek w kompleksie (266 m długości), zwieńczony wieżą. Powstał w 1891 r., jako oddział, w którym dokonywano wykańczania tkanin – gładzenia, druku płaskiego, rotacyjnego, filmowego. Na ostatnim piętrze, od strony zachodniej, mieściła się również fotorytownia (dział przygotowania do druku). W wieży zaś mieścił się zbiornik przeciwpożarowy połączony z systemem zraszaczy oraz maszyna parowa.

Budynek straży pożarnej

W charakterystycznym gmachu z małą wieżą mieściła się siedziba przyfabrycznego VI Oddziału Straży Ogniowej. Wieża oraz taras były miejscem, gdzie suszono węże gaśnicze. Pomiędzy remizą a kantorem technicznym znajdowały się garaże.

Kantor techniczny

Wybudowany w 1890 r. budynek służył jako kantor techniczny oraz ambulatorium, gdzie udzielano pierwszej pomocy robotnikom. Później mieściła się tu także przychodnia zakładowa.

Bielnik

We wzniesionym rok później bielniku odbywał się proces chemicznego usuwania zanieczyszczeń, bielenia oraz przygotowywania tkanin do druku.

Tkalnia

Najstarszy oddział zakładów, znajdujący się przed bramą parterowy gmach powstał w 1872 r. Mieszczące się w nim pierwsze 200 krosien oświetlał pierwszy w mieście dach szedowy. Początkowo pracowało tu 294 majstrów i robotników. Po wybudowaniu tkalni wysokiej, przekształcono to miejsce w „niciarnię”, gdzie przygotowywano przędzę do tkania.

Przędzalnia

Jest największym obiektem (budowla na planie prostokąta o bokach 170,4 m na 30,5 m) w kompleksie oraz jednym z największych tego typu w ówczesnej Europie. Ukończony w 1880 r., nowoczesny jak na tamte czasy gmach, mieścił 80 tysięcy wrzecion, które dźwigała żeliwna konstrukcja ze stalowymi odciągami. W wieżach umieszczono ciągi komunikacyjne, a olbrzymie hale rozświetlone były z obu stron przez duże okna.

Brama

Niegdyś główne wejście do zakładów, obecnie obraz wyraźnie kojarzony z Manufakturą. Monumentalne, stalowe wrota zostały wykonane w łódzkiej pracowni Karla Krempfa i stanowią arcydzieło sztuki kowalskiej. Nad wejściem umieszczono replikę zegara, którego oryginał (drugi egzemplarz) można zobaczyć w Muzeum Fabryki.

Kantor

Wybudowany w 1885 r. budynek mieścił zarząd firmy, zaś później został połączony z pałacem przejściem. Obiekt wyróżnia skontrastowanie czerwonej cegły z jasnym tynkiem dekoracyjnych elementów elewacji.

Następnym punktem spaceru będzie Pałac Poznańskiego. Zapraszam!

Świątecznie

Święta to czas radosnego przeżywania i nadziei. Oby przyniosły Wam wiele radosnych chwil spędzonych w gronie przyjaciół i rodziny, by Mikołaj nie skąpił prezentów a nadchodzący rok obfitował w szczęście. Niech omijają nas wszelkie kryzysy zarówno te materialne i duchowe!
Na ten czas zamieszczam parę zdjęć Manufaktury w świątecznej dekoracji.

W kręgu wskrzeszonej pamięci cz.2

Dzisiejszy post poświęcę w całości dawnemu kompleksowi fabrycznemu Poznańskiego, jego historii i twórcy. W ten sposób będziemy kontynuować nasz spacer. W następnej informacji dodam opisy każdego z budynków.

3. Kompleks przemysłowy I.K. Poznańskiego

Izrael Kalmanowicz Poznański urodził się w Aleksandrowie Łódzkim w 1833 r., jako syn żydowskiego kupca. Rok później rodzina przeprowadziła się do niewielkiej kamienicy przy Starym Rynku w Łodzi. Zgodnie z tradycją Izrael jako najmłodszy z rodzeństwa, przejął sklep po ojcu. Ożenił się w wieku niespełna osiemnastu lat z Leonią z Hertzów. Rok po zaślubinach, posiadając 1250 rubli kapitału, młode małżeństwo otworzyło tzw. manufakturę rozproszoną z 50 krosnami ręcznymi. Poznański szybko się bogacił, wykorzystując koniunkturę na rynkach wschodnich oraz wzrost popytu na tańsze tkaniny. W 1871 r. postanowił wykupić parcelę przy ulicy Ogrodowej w kierunku cmentarzy miejskich. Rok później postawił pierwszą tkalnię, którą wyposażył w 200 mechanicznych krosien napędzanych maszyną parową. W ten sposób już w połowie lat siedemdziesiątych w jego zakładach pracowało 294 majstrów i robotników, a obroty szacowano na 412 tys. rubli. Dziesięć lat później posiadał już 1560 krosien i obracał majątkiem wartym 4,3 mln rubli. W 1889 r. została utworzona spółka akcyjna, w której 90% udziałów należało do rodziny Poznańskich. W międzyczasie wzniesiono inne oddziały: odlewnię maszyn, bielnik, apreturę przędzalnię, farbiarnię i drukarnię tkanin, gazownię i oddział straży pożarnej. W ten sposób powstał wielofunkcyjny, niemal samowystarczalny zakład, w którym realizowany był cały cykl produkcji. Izrael Kalmanowicz Poznański zmarł w 1900 r., zostawiając rodzinie majątek wart ponad 11 mln rubli. W tym czasie bogatsza w Łodzi była jedynie rodzina Scheiblerów. Firma funkcjonowała dobrze aż do wybuchu I wojny światowej, kiedy to okupant zniszczył park maszynowy. Po odzyskaniu niepodległości synowie Izraela zaciągnęli w bankach włoskich długoterminowe pożyczki, jednak nie pomogło to spółce podźwignąć się z kryzysu. Rodzina, tracąc, majątek opuściła Łódź jeszcze przed 1939 r. W czasie okupacji naziści nadal prowadzili w zakładach produkcję. Po wojnie zakłady zostały znacjonalizowane – Utworzono Zakłady Przemysłu Bawełnianego nr 2 im. Juliana Marchlewskiego w Łodzi, znane później jako „Poltex”. Firma została poddana likwidacji w 1991 r. w wyniku straty rentowności.

Od maja 2006 r. w dawnym kompleksie przemysłowym funkcjonuje Manufaktura – ogromne centrum kulturalno-rozrywkowo-handlowe. Tworzy je 13 zabytkowych budynków, skupionych wokół rynku (3 ha). Plac otoczony jest najdłuższą fontanną w Europie. Oprócz galerii z 250 sklepami, funkcjonują tu między innymi liczne restauracje, multikino, ścianka wspinaczkowa, Muzeum Sztuki MS2 , Muzeum Fabryki (posiadające oryginalne XIX-wieczne krosna), interaktywna wystawa nauki, plac zabaw, akwarium i teatr. W starej elektrowni mieści się dyskoteka, a w bielniku - kręgielnia.

Kompleks fabryczny I. K. Poznańskiego to budzące podziw dzieło architektury przemysłowej. Choć przez wiele lat mówiło się, że jego projektantem był Hilary Majewski, ostatnio coraz więcej mówi się o roli niemieckiego architekta Juliusza Junga. Wejście do kompleksu stanowi potężna brama zwieńczona zegarem. Łączy ona dawny kantor z największym obiektem na terenie – przędzalnią (5 kondygnacji, 170 m długości, 30 m szerokości), którą można było zobaczyć w „Ziemi obiecanej” Andrzeja Wajdy. Za nią stoi parterowy budynek o pierwszej w mieście konstrukcji z dachem szedowym (świetliki poprowadzone wzdłuż hali, pod kątem). Oprócz nich można podziwiać też najdłuższy w kompleksie obiekt – drukarni, farbiarni i apretury. Oprócz niego z rynku widoczna jest elektrownia, warsztaty, straż pożarna, a za nią bielnik i kantor techniczny. Architekt połączył na potrzeby projektu dwa style – neorenesans i neogotyk. Dzięki temu zabiegowi obiekty, oprócz swojej monumentalnej, przypominającej średniowieczne zamki architekturze, posiadają duży walor estetyczny.

Jak było, jak jest - dla porównania

Obiecałem, że poszukam współczesnych zdjęć "Beczek Grohmana" i przędzalni na Księżym Młynie. Oto znalazłem następujące fotografie: 

I jeszcze jedno ujęcie z serii. Tym razem Willa Herbsta (rok 2007 i 2010), która obecnie poddawana jest remontowi.

Macie podobne ujęcia?

Jak było, czyli parę zdjęć do kolekcji

Jak możecie przeczytać w informacji o mnie, moją pracę dyplomową (2007/2008 r.) pisałem o "Zielonym Kręgu". Moim zadaniem było przejście całego obszaru i zrobienie zdjęć do kwerendy. Rezultatem tych wielokilometrowych spacerów jest dość pokaźny zbiór archiwalnych już fotografii. Postaram się przewertować co ciekawsze i sukcesywnie umieszczać na blogu.
Jeżeli macie w swoich zbiorach interesujące zdjęcia z Łodzi, Kręgu i chcielibyście się nimi podzielić, zachęcam do ich przesyłania na adres: icy_eye@tlen.pl. Będę je za Waszą zgodą umieszczał na blogu.

Na początek "Beczki Grohmana" przed renowacją. Fotografia zrobiona latem 2007 roku.

No i dawna scheiblerowska przędzalnia na Księżym Młynie w trakcie rewitalizacji i urządzania loftów. Zdjęcie z tego samego okresu co poprzednie.

Powinienem mieć gdzieś jeszcze fotografie po odnowieniu obu obiektów. Poszukam i umieszczę w kolejnym poście. Tymczasem, czekam na wasze zdjęcia.

Co można zobaczyć? - charakterystyka obszaru

Parki

W Łodzi znajdują się 34 parki (2007 r.), z czego 16 stanowi element Kręgu. W sumie, wraz z Ogrodem Botanicznym i Zoologicznym, zajmują powierzchnię ponad 448 ha. Największym z nich jest powstały w okresie międzywojennym Park im. J. Piłsudskiego (187,3 ha), najmniejszym zaś Park im. J. Matejki (2,5 ha). Najstarsze są Źródliska, jako pierwsze udostępnione publicznie w 1840 r. Najpóźniej wydzielono fragment wschodni z części Parku im. 3-go Maja i nazwano go imieniem Baden-Powella. Warto dodać, że niektóre z dawnych ogrodów przy rezydencjach fabrykantów przeszły w ręce miasta, które otworzyło je dla wszystkich mieszkańców. Tak uczyniono z dawnymi posiadłościami: Richterów, Geyera, Leonhardta, Scheiblera, czy Heimana-Jareckiego. W parkach na obszarze Kręgu rośnie w sumie 138 drzew, będących pomnikami przyrody. Najwięcej z nich znajduje się w Parku Źródliska (aż 40) oraz w Parku im. M. Klepacza (niegdyś własność Richterów), gdzie na uwagę zasługują okazałe platany. Na zachowanym terenie dawnych lasów liczba pomników jest także znacząca (Park Poniatowskiego oraz Park Piłsudskiego). Ponadto, do rejestru zabytków wpisane są parki: Klepacza, Reymonta, Poniatowskiego, Piłsudskiego, Helenów, Matejki, Kilińskiego i Źródliska.

Cmentarze

Łódzkie cmentarze zasługują na lepsze poznanie z wielu względów. Po pierwsze, są jednym z najwyraźniejszych dowodów współistnienia wielu kultur w przeszłości miasta. Ponadto, Nowy Cmentarz Żydowski, obok berlińskiego, uznawany jest za największą nekropolię żydowską w Europie. Można zobaczyć na jej terenie największy grobowiec żydowski – miejsce spoczynku rodziny Poznańskich. Najmniejszym z leżących na obszarze Kręgu jest cmentarz pw. Św. Antoniego, zaś największym łódzki kirkut. Na kompleks na Dołach składają się części należące do mariawitów, Kościoła Zielonoświątkowego, Kościoła Chrześcijan Baptystów oraz cmentarze: wojskowy pw. Św. Jerzego, komunalny, pw. Św. Wincentego i prawosławny. Wyjątkowo cennym miejscem pochówku jest Cmentarz Stary podzielony od samego początku na trzy części: katolicką, ewangelicką i prawosławną. To tu spoczywa wielu znanych łódzkich przemysłowców, adwokatów oraz lekarzy. Łącznie te cztery nekropolie zajmują powierzchnię ponad 107 ha, a dwie z nich wpisane są do rejestru zabytków. Najstarszą jest cmentarz przy ul. Ogrodowej, powstały w połowie XIX wieku.

Fabryki i kompleksy poprzemysłowe

Architektura przemysłowa Łodzi jest niepodważalnym walorem miasta. Niektóre zakłady tworzyły jednostki przestrzenne o ogromnej powierzchni, w dużej mierze niezależne, gdzie w ścisłym sąsiedztwie fabryki znajdowała się posiadłość właściciela oraz domy robotników. Najlepszym przykładem jest dawny kompleks przemysłowy Karola W. Scheiblera i Ludwika Grohmana w południowej części Kręgu oraz Izraela K. Poznańskiego we fragmencie północnym. Zakłady te posiadały wiele wydziałów, własną bocznicę kolejową, straż, szkołę, szpital oraz elektrownię. Po wojnie zostały znacjonalizowane i funkcjonowały do końca lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Przez lata stały puste i niszczały, a możliwość ich dalszego zagospodarowania pozostawała problemem do rozwiązania. Liczni inwestorzy pomagają zagospodarować te kompleksy, nadając im nowe funkcje. Niestety, nie wszystkie budynki przemysłowe zachowały się do dziś w stanie bliskim pierwotnemu. Nie można zapomnieć też o najstarszym zachowanym przemysłowym obiekcie miasta – Bielniku Kopischa oraz o Białej Fabryce, mieszczących się na terenie dawnej Osady Łódki. Oba budynki są otynkowane. Bielnik obecnie należy do miasta, zaś w zakładach Geyera ma swoją siedzibę Centralne Muzeum Włókiennictwa.