Bliżej Politechniki

42. Park im. M. Klepacza

Park ten znajduje się przy ul. ks. Skorupki w sąsiedztwie hali MOSiR. Został założony w 1904 r., w otoczeniu willi Braci Richterów, a w ręce miasta przeszedł po 1945 r. Na dość niewielkiej powierzchni można znaleźć cenne okazy drzew: limbę, wejmutkę, okaz buk zwyczajny odmiany czerwonej oraz dąb szypułkowy „Fabrykant”. Park wpisany został do rejestru zabytków.

43. Wille Richterów, Politechnika Łódzka (PŁ)

Józef Richter przybył do Łodzi z Czech i po 1841 r. zakupił teren przy ulicy Wólczańskiej, gdzie założył tkalnię wyrobów wełnianych. Na kilka lat wyjechał do Rosji, by zdobyć nowe doświadczenia. Po powrocie uruchomił mechaniczny zakład i zatrudnił ok. 200 robotników. W latach 80. XIX wieku przekazał fabrykę synom, a sam wyjechał do Czech, gdzie zmarł w 1898 r.

Dawna Willa Reinholda Richtera (obecnie siedziba rektoratu Politechniki Łódzkiej), mieści się przy ul. Skorupki 6/8. Została zaprojektowana przez Ignacego Stebelskiego i ukończona w 1904 r. Efektowna bryła łączy ze sobą różne style: gotycki, manierystyczny (szczyty wolutowe) i secesyjny (asymetria i trójpodział okien). Wieża, zwieńczona kopułą, łączy w swej strukturze elementy drewniane i murowane. Reprezentacyjne pomieszczenia oraz ogród zimowy znajdowały się na parterze. Duże wrażenie robi wyposażenie wnętrz, w których zachowało się wiele z dawnego wystroju – meble, żyrandole, potężny kredens oraz klamki. Płaskorzeźby i malowidła w westybulu nawiązują do sztuki antyku i renesansu. W dawnych pomieszczeniach prywatnych urządzono pomieszczenia administracji Politechniki Łódzkiej.

Dwa numery dalej swoją willę wzniósł Józef Richter. Budowla powstawała w latach 1888–1889, według projektu Karla Seidla z Wiednia. Przypomina wyglądem renesansową, włoską posiadłość. W elewację ogrodową wkomponowano loggię i tarasy. Na parterze mieściły się pomieszczenia reprezentacyjne, a na piętrze prywatne pokoje właścicieli. Willa w 1933 r. była rezydencją wojewody łódzkiego. Tuż przed wybuchem wojny Gertruda Ramischowa (z Richterów) sprzedała dom Helmutowi Biedermannowi. Obecnie PŁ posiada tu pomieszczenia reprezentacyjne.

Politechnika Łódzka powstała 24 maja 1945 r. Na początku utworzono cztery wydziały: Mechaniczny, Elektryczny, Chemiczny oraz Oddział Włókienniczy. Pierwszym rektorem był prof. Bohdan Stefanowski. Przez lata uczelnia się rozrastała oraz rosła liczba studentów, utworzono także filię w Bielsku-Białej, która w 2001 r. przekształciła się w samodzielną jednostkę. Obecnie politechnika kształci ponad 20 000 studentów na 9 wydziałach i zatrudnia 1600 nauczycieli akademickich. Silnie rozwinięta jest też współpraca z innymi uczelniami, także za granicą, oraz z szeroko pojętym przemysłem.

44. Hala Sportowa

Budowa obiektu sportowego przy ul. ks. Skorupki 21 rozpoczęła się w 1948 r. Architektem hali był inżynier z Politechniki Gdańskiej Witold Prochaska. Nowatorski projekt wymagał nowych rozwiązań technicznych. Jako że większość środków przeznaczano na odbudowę stolicy, prace budowlane wielokrotnie przerywano. W rezultacie uroczyste otwarcie hali nastąpiło 22 lipca 1958 r. W uroczystości wzięli udział ówczesny premier Józef Cyrankiewicz i Władysław Gomułka. 

Gmach zaliczany był (jak podawano) do najnowocześniejszych w Europie i mógł pomieścić 8 tys. osób. Budowla pełni nie tylko funkcje sportowe, ale także jest miejscem, gdzie odbywają się regularnie targi oraz organizowane są koncerty. Od 1982 r. w hali mieści się Muzeum Sportu i Turystyki, w którego kolekcji można zobaczyć medale olimpijskie, zbiór pucharów czy odznaki. W sąsiedztwie ośrodka znajduje się wybudowane w 1995 r. Centrum Wystawienniczo-Handlowe EXPO-Łódź, którego właścicielem są Międzynarodowe Targi Łódzkie.

W sąsiedztwie hal, przy ul. Stefanowskiego 19, stoi dom Zygmunta Richtera. Willa jest obecnie siedzibą Chorągwi Łódzkiej ZHP.

45. Park im. J. Poniatowskiego

Położony między ulicami: Żeromskiego, Parkową, Mickiewicza i Al. Włókniarzy obszar zieleni należy do najlepiej zagospodarowanych parków w mieście. Zajmuje obecnie powierzchnię blisko 42 ha. Został założony w latach 1904–1910 na terenach dawnych lasów miejskich i początkowo zajmował dużo większy obszar na północy (teraz kościół i centrum filmowe). Projekt parku został wykonany na polecenie prezydenta miasta Władysława Pieńkowskiego przez Teodora Chrząńskiego. Wytyczono wówczas aleje dla pieszych, ale także dla powozów oraz zręcznie połączono styl ogrodu francuskiego z parkiem angielskim. 

W następnych latach wybudowano boiska, wykopano staw oraz usypano górkę. W 1938 r. na osi parku stanął pomnik Stanisława Moniuszki, zniszczony rok później przez okupanta. W czasie wojny park był zamknięty dla Polaków i Żydów. Na terenie mieszczą się dwa cmentarze wojenne żołnierzy radzieckich. W 1957 r. powstał Miejski Klub Tenisowy, a kilkanaście lat temu tor rowerowy. Ozdobę stanowi zabytkowa altana nad stawem. Park wpisany jest do rejestru zabytków.

L   Przy ulicy Żeromskiego 115, w otoczeniu zieleni, znajduje się Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 19 im. Karola Wojtyły. W czasach PRL mieścił się tu Zespół Szkół Włókienniczych. Budynek ma jednak znacznie dłuższą historię – został wzniesiony w 1903 r. według projektu Piotra Brukalskiego. Placówka kontynuowała tradycje Wyższej Szkoły Rzemieślniczej z 1869 r., mieszczącej się przy Nowym Rynku.

46. Kościół pw. Matki Boskiej Zwycięskiej

Świątynię przy ul. Łąkowej 42 ufundowali łodzianie jako wotum dziękczynne za Cud nad Wisłą. Budowa trwała dwanaście lat i została zakończona w 1938 r. Wieże dobudowano dopiero w 1950 r. Kościół zaprojektował uznany wówczas architekt Józef Kaban. Obiekt uznaje się za dalekie naśladownictwo trójnawowej rzymskiej bazyliki św. Pawła za Murami. Fasada zwraca uwagę piękną mozaiką Matki Boskiej Częstochowskiej wykonaną przez Stanisława Janiszewskiego. We wnętrzu odnaleźć można polichromie ze scenami z życia Maryi oraz obraz ofiarowany przez Jana Pawła II. Od 1998 r. świątynia stała się sanktuarium maryjnym, skąd regularnie wyruszają pielgrzymki na Jasną Górę. Na placu przed kościołem stoi pomnik katyński ufundowany przez stowarzyszenie Rodzina Katyńska.

Wokół Archikatedry

40. Archikatedra i plac Jana Pawła II

Dawny Rynek Fabryczny skupia wokół siebie wiele ważnych obiektów. Nad placem góruje neogotycka archikatedra pw św. Stanisława Kostki. Już w 1890 r. powstał komitet budowy z przemysłowcem Juliuszem T. Heinzlem na czele. Kilka lat później władze miasta przekazały komitetowi teren obok szpitala miejskiego i ogłoszono konkurs architektoniczny. Wygrała go łódzka firma Wende i Zarske. W projekcie brali też udział inni znani architekci, jak Józef Dziekoński, Sławomir Odrzywolski czy Sigfried Stern. Budowę rozpoczęto w 1910 r., a pierwsza msza została odprawiona w 1912 r. Świątynia ma układ bazyliki – wysoka nawa główna przewyższa nawy boczne. Całość wieńczy wysoka na 104 m wieża projektu Józefa Kabana. Konstrukcję oparto na solidnych sklepieniach krzyżowo-żebrowych i strzelistych kamiennych filarach. Starannie dobrano też neogotyckie wyposażenie. 

Ołtarz główny ufundował Juliusz Heinzl, a ołtarze boczne pracownicy zakładów Geyera. Witraże w nawie głównej, z 1927 r., zaprojektował Jerzy Winiarz, utrzymując je w stylu art deco. W czasie II w.ś. kościół zamknięto i przeznaczono na magazyn. Czarną datą w historii obiektu jest 11 maja 1971 r., kiedy w wyniku pożaru spłonął dach świątyni. Z kolei 25 marca 1992 r. Łódź została wyniesiona do rangi archidiecezji, a katedra otrzymała tytuł bazyliki mniejszej.

Przed kościołem znajdują się trzy pomniki: odsłonięty w 1925 r. przez gen. Sikorskiego Grób Nieznanego Żołnierza, Pomnik Ignacego Skorupki oraz Pomnik Jana Pawła II, autorstwa Krystyny Solskiej. Przy ul. ks. Skorupki 1 mieści się pałac biskupi, gdzie przeniesiono w 1924 r. siedzibę Kurii Biskupiej. Fasada zawiera czterokolumnowy portyk z naczółkiem oraz narożne ryzality. W zachodniej pierzei, gdzie teraz znajduje się Wyższe Seminarium Duchowne, wcześniej mieścił się szpital sw. Aleksandra. Budynek wzniesiono w latach 40. XIX w. według projektu Henryka Marconiego, a w latach międzywojennych dokonano jego rozbudowy według planów Józefa Kabana.

41. Bielnik Kopischa

Stojący przy ul. Tymienieckiego 5 zabytkowy bielnik, jest najstarszym budynkiem przemysłowym Łodzi, który przetrwał do dziś. Rząd Królestwa Polskiego wybudował go z przeznaczeniem na krochmalnię i magiel w latach 1824–1826. Tworzyły go budynki produkcyjne połączone z klasycystycznym domem o funkcjach produkcyjno-mieszkalnych. Właśnie ten dom jest obecnie nazywany bielnikiem. W 1828 r. posiadłość przejął od poprzedniego dzierżawcy, pochodzący ze Śląska, Tytus Kopisch. Pół wieku później teren kupił Karol Wilhelm Scheibler. Rozbudował on swój zakład oraz podciągnął bocznicę kolejową. W 1996 r. gmach stał się własnością Banku Przemysłowego. W tym czasie dokonano rewitalizacji obiektu, przywracając mu dawną świetność. Obecnie budynek należy do Miasta. 

Na (niemal) krańcu Piotrkowskiej

38. "Biała Fabryka”

Ten mieszczący się przy ulicy Piotrkowskiej 282 symbol miasta wzniesiono w latach 1835–1839 w stylu klasycystycznym. Należy do najstarszych obiektów przemysłowych Łodzi, gdzie również wzniesiono pierwszy komin. Ludwik Geyer pochodził z Saksonii. Przybył do miasta w 1828 r. i rozpoczął od drukowania tkanin. Szybko stał się największym wówczas przemysłowcem Łodzi. Dzięki zarobionym pieniądzom dokonał rozbudowy fabryki i zajął również obszar po drugiej stronie ulicy. Firma zatrudniała ok. 3500 osób. Gmach Białej Fabryki został otynkowany i pomalowany na biało, stąd jego nazwa. W 1839 r. w fabryce uruchomiono pierwszą w mieście maszynę parową. W latach 60. XIX wieku Geyera dopadły poważne kłopoty finansowe, jednak, na szczęście, jego synowie odratowali w następnych latach pozycję firmy.

Od 1959 r. gmach pełni funkcję muzeum (obecne Centralne Muzeum Włókiennictwa). W czerwcu 2008 r. zakończyła się modernizacja skrzydła wschodniego muzeum przeznaczonego na sale wystawiennicze. Ciekawostką jest organizowany za budynkiem pierwszy w Polsce skansen budownictwa drewnianego miejskiego. Przeniesiono w to miejsce m.in. kościół z Nowosolnej oraz secesyjną willę letniskową z Rudy Pabianickiej.

 Centralne Muzeum Włókiennictwa, Piotrkowska 282                       dodatkowych 90 min.

Placówka posiada w zbiorach 1300 tkanin artystycznych, 1000 tkanin zabytkowych, 70 tys. tkanin przemysłowych oraz kolekcję maszyn tkackich. Na uwagę zasługuje kolekcja tkanin artystycznych, w tym prace Magdaleny Abakanowicz. Od 1974 r. organizowana jest regularnie wystawa „Triennale Sztuki”.

Godziny otwarcia: wt, śr, pt 9–17, cz 11–19, sb, nd 11–16

Wstęp: ulgowy – 6 zł, normalny –10 zł, w soboty wstęp bezpłatny na wystawy stałe

Muzeum zaprasza do bezpłatnego zwiedzania Skansenu Łódzkiej Architektury Drewnianej, gdzie zobaczyć można między innymi „Dom Tkacza” oraz „Dom Papiernika”. Wejście możliwe także od ul. Milionowej.

39. Kościół ewangelicki pw. Św. Mateusza

Archiwum UMŁ

Stojąca przy ulicy Piotrkowskiej 283 świątynia należy do najpiękniejszych w Łodzi. Jej dekoracje nawiązują stylem do sztuki romańskiej. Została wzniesiona na planie krzyża greckiego i zwieńczona 80-metrową wieżą. Plany kościoła przygotował Johanes Wende, a prace budowlane nadzorowała firma Wende i Klause. Starania o budowę rozpoczęły się w 1901 r., ale ostatecznie świątynię poświęcono w listopadzie 1928 r. Wcześniej istniały już dwie parafie ewangelickie w mieście – pw. Trójcy Świętej (pl. Wolności) oraz Św. Jana przy obecnej ulicy Sienkiewicza. We wnętrzu uwagę zwraca ogromny żyrandol wykonany w warszawskiej pracowni Braci Łopieńskich. W sumie na trzech kręgach zamontowano 241 lamp. Do środka światło wpada przez rozety znajdujące się w nawach bocznych. Nawę główną wieńczy, wznosząca się na 26 m, kopuła oparta na czterech masywnych filarach. Przestrzeń powiększono dzięki trzem emporom, co sprawia, że wnętrze jest w stanie pomieścić ponad 3 tys. osób. Na uwagę zasługują także organy z czeskiej firmy Braci Rieger, słynące z czystego brzmienia. W kościele regularnie organizowane są koncerty oraz występy chórów z kraju i z zagranicy.

Archiwum UMŁ

  „Polak to katolik, Niemiec to protestant” – to stwierdzenie było mylne w odniesieniu do struktury wyznaniowej XIX-wiecznej Łodzi. Okazuje się, że w mieście żyło niegdyś mniej Niemców niż protestantów. W 1939 r. Łódź wraz z osadami miejskimi liczyła ok. 660 000 mieszkańców, z czego 60 000 stanowili protestanci. Dziś wspólnota łódzka liczy ok. 1000 parafian.

W kręgu...ulicy Piotrkowskiej

"To największą Łodzi troską aby Łódź całą - zmieścić na Piotrkowską."
                                                                            Jan Sztaudynger

Ta najbardziej znana fraszka o słynnej łódzkiej ulicy wyraża, jakie znaczenia ma ona dla mieszkańców miasta. Zanim w 1823 roku zamontowano pierwszą tablicę z jej nazwą, funkcjonowała jako trakt łączący Piotrków Trybunalski i Łęczycę. Z czasem połączyła kolejne miejskie założenia urbanistyczne stając się „kręgosłupem” Łodzi. Licząca 4,2 km ulica, po wojnie na dobre została podzielona na dwa fragmenty: południowy, mający charakter bardziej przemysłowy oraz północny, reprezentacyjny, ze zwartą zabudową. Wyjątkowy charakter Piotrkowskiej, mimo mniej lub bardziej pomyślnych dla niej czasów, wyraża się poprzez jej architekturę, liczne miejsca spotkań i jeszcze to „coś”…

Trasa: plac Reymonta – Biała Fabryka/Skansen/Centralne Muzeum Włókiennictwa – Kosciół św. Mateusza – Plac Jana Pawła II/pomnik skorupki/JPII/Grób Nieznanego Żółnierza – Bielnik Kopischa – ŁAC – ul.Skorupki – Park Klepacza – Wille Richterów – Hala MOSiR/ EXPO – Radwańska – Szkoła Włókiennicza – Park Poniatowskiego – Cm. Radziecki – Plac Katyński

Opis trasy

Nie ma się co spierać! – Piotrkowska jako najważniejsza ulica w mieście, swoisty jego kręgosłup wymaga przynajmniej dwóch oddzielnych tras. Spacer jednak obejmie część południowego fragmentu ulicy, który został zawarty z Zielonym Kręgu Tradycji i Kultury. W dalszym ciągu podążymy śladem wielkich rodzin łódzkich: Geyerów i Richterów, zobaczymy dwie z najważniejszych świątyń miasta oraz jedne z najurokliwszych parków. Zatem zaczynamy!

      36. Plac Reymonta

Na początku nosił nazwę Górnego Rynku i zamykał ulicę Piotrkowską od południa. W XIX wieku było to jedno z głównych targowisk miasta. Pierwszym właścicielem gruntów przy placu był Jan Krystian Rundzieher, a po jego bankructwie Geyer. Postawił przy jego południowej pierzei pałac, stąd też wzięła się zwyczajowa nazwa Rynek Geyera. Plac zyskał imię Reymonta zaraz po śmierci pisarza w 1925 r. Po wojnie, w 1978 r., członkowie Cechu Rzemiosł Metalowych ufundowali pomnik patronowi placu. Twórcą posągu jest Wacław Wołosewicz. Noblista trzyma w ręku wieniec zbóż, a na prawie dwumetrowym cokole umieszczono autograf pisarza.

Władysław Reymont przybył do Łodzi w 1896 r. i zamieszkiwał przy ulicy Wschodniej 50. Efektem jego pobytu oraz obserwacji życia miasta stała się powieść „Ziemia obiecana”. Powieść w latach 1897–1898 ukazywała się w odcinkach w Kurierze Codziennym. Rok później została wydana w formie książki. Historia opisana przez autora spotkała się z dużym zaciekawieniem oraz krytyką niektórych łodzian, którzy zarzucali późniejszemu nobliście niedostateczną znajomość realiów Łodzi. „Ziemia obiecana” doczekała się w 1974 r. ekranizacji, za którą reżyser – Andrzej Wajda, został nominowany do Oscara.

37. Park im. Wł. Reymonta

Park ulokowany jest między ulicami: Piotrkowską, Przybyszewskiego i Milionową. Powstał prawdopodobnie w połowie XIX wieku wraz z zabudową mieszkalną i przemysłową. Jego serce stanowi spory staw. Początkowo na południe od niego mieściły się budynki fabryczne Ludwika Geyera, gdzie ulokowano drukarnię oraz farbiarnię. Na północ od stawu wzniesiona została klasycystyczna „Biała Fabryka”. Po rozbudowie zakładów i rozbiórce starych budynków urządzono na ich miejscu park. Jego obszar ma obecnie powierzchnię 6,3 ha. Podzielono go na dwie części: regularną z rabatami kwiatowymi oraz krajobrazową. Ozdobą stawu jest fontanna. W sąsiedztwie parku, przy ulicy Piotrkowskiej, znajdują się także: klasycystyczny dworek Geyerów z 1833 r. oraz Pałac Ludwika Geyera, wzniesiony dziesięć lat później i gruntownie przebudowany w 1910 r. 

Niezwykła willa i osiedle Księży Młyn

Dziś prezentuję już ostatnią odsłonę trasy "W kręgu...wielkich wizji". Naszą wycieczkę kończymy na osiedlu Księży Młyn. Miłego spacerowania!

34. Willa Herbsta

Mieszcząca się na rogu ulic Tymienieckiego i Przędzalnianej, obok stawu nad Jasieniem, posiadłość powstała w latach 1875–1877 z inicjatywy Karola W. Scheiblera. Był to prezent ślubny dla jego najstarszej córki Matyldy i zięcia Edwarda Herbsta, który pełnił w owym czasie funkcję dyrektora fabryki. Willę zaprojektował Hilary Majewski, inspirując się renesansową architekturą Andrea Palladia. Willa posiada 16 pomieszczeń – reprezentacyjne na parterze, mieszkalne na piętrze. Z czasem dobudowano salę balową oraz oranżerię, a pomieszczenia gospodarcze i pokoje dla służby połączono z domem murowanym łącznikiem. Na terenie znajduje się także wozownia i stajnie. Po wojnie budynki uległy zaniedbaniu. Produkowano w nich bombki choinkowe, była w tym miejscu szkoła i żłobek. Prace remontowe przeprowadziło dopiero Muzeum Sztuki, które ulokowało tu swój oddział. W 1990 r. rezydencja została nagrodzona medalem Europa Nostra. Można obecnie podziwiać ekspozycję wnętrz pofabrykanckich z przełomu XIX i XX wieku. Z dawnego wystroju zachowały się piece oraz żyrandol, reszta została niemalże wiernie odtworzona. Warto też zobaczyć ogród.

35. Osiedle Księży Młyn

Pierwotne osiedle robotnicze dla pracowników fabryki Scheiblera zajmuje obszar między ulicami Tymienieckiego i Przędzalnianą, a jego główną oś stanowi aleja Księży Młyn. Wzdłuż tej alei wzniesiono w 1875 r. dwa szeregi domów, w każdym po sześć obiektów. W późniejszym okresie dobudowano trzeci rząd przy ul. Przędzalnianej. Tak zwane famuły zaprojektował Hilary Majewski. 

Domy są jednakowe, zbudowane z cegły, dwukondygnacyjne i pozbawione dekoracji. Na każdej kondygnacji znajdują się cztery mieszkania dwuizbowe po 40 m² i cztery jednoizbowe po 25 m². Pomiędzy szeregami wybudowano komórki i ubikacje. Cały teren ogrodzono. Aleja główna była od początku obsadzona drzewami i zamknięta od północy budynkiem szkoły, obok której usytuowano konsumy, czyli sklepy. Ta pierwsza szkoła fabryczna w Łodzi była przeznaczona dla dzieci pracowników zakładów.

Księży Młyn - potęga architektury poprzemysłowej

            31. Nowa Tkalnia Scheiblera

      Wybudowano ją w 1889 r. u zbiegu ulic Kilińskiego i Tymienieckiego. Mieściła maszynę parową o mocy 1200 KM oraz dwa tysiące krosien. Po I wojnie światowej, kiedy doszło do fuzji zakładów L.Grohmana i K. W. Scheiblera, tkalnia stanowiła jeden z głównych działów przedsiębiorstwa. Od II wojny światowej mieściły się tu Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex”. Obecnie zabytkowa tkalnia praktycznie nie istnieje.

13 czerwca 1987 r., podczas swojej wizyty w Polsce, papież Jan Paweł II odwiedził wspomnianą tkalnię i spotkał się z łódzkimi włókniarkami. Wizyta w pracującym zakładzie była wydarzeniem bez precedensu. Wcześniej Ojciec Święty odprawił na lotnisku Lublinek mszę, podczas której do pierwszej komunii przystąpiło 1556 dzieci.

32. Willa Henryka Grohmana

Willa znajduje się przy ulicy Tymienieckiego 24. Jej budowę rozpoczęto w 1892 r. z przeznaczeniem na biura. Gmach był poddawany przeróbkom pod okiem Franciszka Chełmińskiego. Ostatecznie zamieszkał w niej właściciel z rodziną. Henryk Grohman był kolekcjonerem sztuki, a wiele z posiadanych dzieł już za życia przekazał licznym polskim muzeom. W gabinecie można podziwiać stylowe meble, kominek z piaskowca oraz płaskorzeźbę „Herkulesa ujarzmiającego łanię”. Od lat 90. XIX wieku willa jest siedzibą Muzeum Książki Artystycznej (www.book.art.pl) założonego przez Jadwigę i Janusza Tryznów. Na wystawie można obejrzeć stare maszyny drukarskie oraz piękne publikacje. 

          33. Przędzalnia i straż ogniowa na Księżym Młynie

Oba obiekty mieszczą się przy ulicy Tymienieckiego i zostały wybudowane w latach 70. XIX w. Pod numerem 25 znajduje się największy budynek w kompleksie – przędzalnia, wybudowana z czerwonej cegły. Obiekt ma cztery kondygnacje, a na każdym z pięter umieszczono po 55 okien. W długiej na ponad 200 metrów przędzalni zainstalowano ponad 70 tysięcy wrzecion. Centralna część przeznaczona była dla maszyny parowej, zaś klatki schodowe i windy ulokowano w ośmiobocznych wieżach. Całość zwieńczono krenelażem i blankami, dzięki czemu budynek przypomina średniowieczny zamek. Na uwagę zasługują brama oraz żeliwne ozdoby, nawiązujące ornamentyką do sztuki arabskiej. Za przędzalnią wybudowane zostały kolejne budowle fabryczne. W 2010 r. w obiekcie zostało oddanych do użytku 421 loftów pod nazwą „U Scheiblera”. Inwestorem jest australijska firma deweloperska. 

Remiza strażacka znajduje się po drugiej stronie ulicy i została wzniesiona w 1891 r. w czasach, gdy dochodziło do częstych pożarów obiektów przemysłowych. Dziewięć lat później dodano pięciokondygnacyjną wieżę. Podobnie jak przędzalnię zwieńczono ją krenelażem. Za strażą stoją dawne domy strażaków, a na dziedzińcu umieszczono zabytkową, żeliwną pompę. Obiekt został odnowiony w 2000 r.

Karol Wilhelm Scheibler (1820–1881), największy przedsiębiorca łódzki. Urodził się w Monschau w Nadrenii. Zanim przyjechał na tereny polskie wiele podróżował po Europie, odbywając m.in. praktyki w Belgii, Holandii i Anglii. Mając 28 lat, przyjechał do Ozorkowa, gdzie podjął pracę w fabryce swojego wuja Fryderyka Schlossera. W 1884 r. poślubił Annę Werner. Zgromadzone oszczędności, kredyty oraz posag żony umożliwił mu otwarcie w Łodzi jego pierwszej przędzalni. W latach 70. XIX wieku rozwinął zakład, tworząc kompleks na „Księżym Młynie”. Pod koniec życia władał 500-hektarową dzielnicą, w której pracowało ponad 7500 robotników. Pochowany został w kaplicy rodzinnej na Cmentarzu Starym w Łodzi.

Grohmanowskie "beczki" i nie tylko...

Dziś poznamy fragment trasy opowiadający o jednym z najstarszych łódzkich rodów - o Grohmanach. Łodzianie kojarzą to nazwisko w pierwszej kolejności z monumentalną bramą, potocznie nazywaną "Beczkami Grohmana". Do czasów obecnych teren dawnej fabryki przeszedł liczne przeobrażenia, ale stanowi ważny fragment postindustrialnej przestrzeni miasta.

28. Zakłady Grohmanów

Mieszczą się na terenie dawnego Młyna Lamus między ulicami: Fabryczną, Targową a Tymienieckiego. Główne wejście do tkalni stanowiły słynne Beczki Grohmana, jeden z symboli miasta. Brama ta jest zbudowana z czerwonej, nieotynkowanej cegły. Swoją nazwę zawdzięcza masywnym kolumnom dźwigającym monumentalny łuk z blankami. Po przeciwnej stronie ulicy zostały wzniesione domy dla robotników, z których na szczególną uwagę zasługuje dom pod numerem 77, ze względu na zachowane drewniane poddasze mieszkalne. Podwórka mieszczą też pomieszczenia gospodarcze i ogródki.

Traugott Grohman (1785–1874) przybył na tereny Polski z Saksonii, w latach 20. XIX w., w 1843 r. przeprowadził się do Łodzi ze Zgierza, gdzie dostał w dzierżawę obszar zwany Lamusem. Dziesięć lat później posiadał już tkalnię i przędzalnię bawełny i zatrudniał 122 osoby. Był to wówczas drugi pod względem wielkości zakład w Łodzi. Po śmierci Traugotta kierownictwo nad firmą przejął jego syn Ludwik, który znacznie rozbudował zakłady. W 1921 r. doszło do fuzji przedsiębiorstw Scheiblera i Grohmana. Było to wówczas jedno z największych przedsiębiorstw włókienniczych, zatrudniające 8 tysięcy osób. Pod koniec lat 90. XX wieku na terenie dawnych zakładów utworzono jeden z obszarów Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

29. Willa Ludwika Grohmana

Najstarszy, skromny dom rodziny Grohmanów mieści się na rogu ulic Tylnej i Targowej i należał do założyciela rodziny Traugotta. Obok, przy ul. Tylnej 14, wzniesiona została w 1873 willa dla Ludwika Grohmana, w której mieściło się na początku lat 90. Muzeum Artystów. Obecnie, po remoncie, budynek jest siedzibą Okręgowej Izby Radców Prawnych. Jedną z pierwszych okazałych rezydencji fabrykanckich miasta była neorenesansowa willa Ludwika Grohmana przy ul. Tylnej 9/11. Została wybudowana  w 1889 r. naprzeciw starszych rodzinnych domów, obrazując jednocześnie, jak szybko mogły się rozwinąć zakłady oraz kariera przemysłowców Łodzi. Rezydencja została zaprojektowana przez Hilarego Majewskiego w duchu włoskiego renesansu. W 1945 r. budynek zajęło NKWD, rozkradając mienie. Następnie pałac stał się własnością Zakładów Przemysłu Bawełnianego _„Uniontex”, które urządziły w nim zakładowe przedszkole. Od ponad 10 lat pozostaje w rękach prywatnych.

30. Park im J. Kilińskiego

Znajdujący się u zbiegu ulic: Kilińskiego, Tymienieckiego i Tylnej park pierwotnie stanowił własność Ludwika Grohmana. Ten mający powierzchnię blisko 3 ha obszar został umiastowiony w 1950 r. Niegdyś wystawiano w parku awangardowe rzeźby Konstrukcji w Procesie, które teraz przeniesiono do Manufaktury. Obecnie można podziwiać tu ozdobną altanę. W parku rośnie 15 drzew uznanych za pomniki przyrody.

Filmowe historie

Wakacje właśnie zaczynają (hura!). Po dłuższej przerwie będziemy kontynuować trasę w "W kręgu wielkich wizji". Dziś poznamy miejsca związane z filmem. Zapraszam!


                   26. Pałac Scheiblerów

Mieści się przy pl. Zwycięstwa 1, w otoczeniu Parku Źródliska. W 1856 roku stał tu skromny parterowy dom, który dziesięć lat później poddano przebudowie. Projekt wykonał Karol Mertsching, zakładając dobudowę piętra i nadanie charakteru reprezentacyjnego wystrojowi. W latach 1884-87 przeprowadzono kolejną rozbudowę, którą prowadził warszawski architekt Edward Lilpop. W efekcie budynek zyskał neorenesansowy charakter. Obecnie w pałacu ma swoją siedzibę jedyne w Polsce muzeum kinematografii. W środku można podziwiać bogate wnętrza. Warto dodać, że wyposażenie zostało sprowadzone z Berlina, Paryża i Drezna. W gabinecie znajduje się jedna z trzech (w Łodzi) mozaik z weneckiego warsztatu Salviattiego. 

Ponadto w piwnicy i w salach oglądać można m.in. stare urządzenia do projekcji filmów, plakaty, a na dziedzińcu element scenografii z filmu „Stara Baśń” Zachował się także unikalny fotoplastykon, wykonany w pracowni jego wynalazcy Augusta Fuhrmanna. Pałacowe wnętrza „grały” też w wielu filmach, np. „Ziemi Obiecanej”, „Vabanku”, czy „Pożegnaniu jesieni”. Od niedawna działa przy muzeum kino Kinematograf, gdzie pokazywane są także etiudy studentów szkoły filmowej.

• Muzeum Kinematografii, pl. Zwycięstwa 1, dodatkowych około 60 min

Muzeum gromadzi urządzenia techniczne, aparaty, plakaty, pamiątki związane z rozwijem filmu i fotografii. Jest też w posiadaniu oryginalnego fotoplastykonu. Odwiedzający mogą także podziwiać wnętrza pałacu Scheiblerów. W Muzeum mieści się też sala kinowa oraz kawiarnia.

Godziny otwarcia: wt 10-17, sr, pt – 9-16, cz, sb, nd 11-18

Kontakt: www.kinomuzeum.pl, muzeum@kinomuzeum.pl, 42 674 09 57

Wstęp: normalny – 10 zł, ulgowy – 7 zł, przewodnik – 50 zł, wtorek – wstęp bezpłatny

27. Łódzka „Filmówka”

Słynna szkoła ma swoją siedzibę przy ulicy Targowej 61/63. Rektorat zajmuje dawną neorenesansową willę Oskara Kohna, projektu Franciszka Chełmińskiego. Kohn zaczynał swoją karierę jako urzędnik w fabryce Heinzla i Kunitzera. Szybko jednak awansował, uzyskując fotel prezesa spółki oraz status jednego z najbogatszych łodzian. W 1939 roku wykupił swoje życie w zamian za Widzewską Manufakturę. Zmarł w 1961 r., w Argentynie.

Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera powstała 1948 roku. Kandydaci mogą podjąć naukę na wydziale; aktorskim, reżyserskim, operatorskim oraz produkcji filmowej i telewizyjnej. Uczelnia wychowała wielu znakomitych reżyserów: Kieślowskiego, Wajdę, Kutza, Polańskiego, Machulskiego; operatorów, jak Sobociński, Wójcik oraz plejadę polskich aktorów. Sami studenci przez lata tworzyli legendę uczelni, sami będąc bohaterami wielu anegdot o szkole. W 2003 roku na terenie otwarto nowoczesną halę zdjęciową.

Współtwórcą programu szkoły był wybitny znawca kina i pedagog Jerzy Toeplitz. Studenci mieli możliwość nie tylko poznania sztuki filmowej w teorii, ale mogli w praktyce rozwijać swój warsztat. Szkoła słynie także ze schodów, które były miejscem spotkań między zajęciami, wymiany poglądów oraz rodzenia się pomysłów. 

"W kręgu...wielkich wizji" cz.1

Po dłuższej przerwie proponuję dziś nową trasę spacerową. Zaczniemy wycieczkę jednym z najbardziej popularnych szlaków wśród miłośników przemysłowej Łodzi.

Trasa: Palmiarnia – Park Źródliska – Centrala Scheiblera – Pałac Scheiblera/ Muzeum Kinematografii – Filmówka – Beczki Grohmana – Willa Ludwika Grohmanna – Nowa Tkalnia Scheiblera – Willa Henryka Grohmana – Straż Pożarna – Przedzalnia –Willa Herbsta – osiedle Księży Młyn – Park Źródliska

Opis trasy

Południowy fragment Zielonego Kręgu Tradycji i Kultury jest obszarem realizacji wielkich fabrykanckich wizji. Dolina Jasienia skupia ogromne założenia fabryczne, z których najbardziej znane to Księży Młyn. Spacer rozpoczyna się w najstarszym łódzkim parku i jednym z najpiękniejszych w Europie tego typu założeń. Istotnym motywem staną się wizje filmowców uczących się w słynnej Szkole Filmowej oraz historia kinematografii. Opowieść ta zatoczy koło, kończąc swój bieg w Parku Źródliska.

24. Park Źródliska

Położony jest między ulicami: Piłsudskiego, Przędzalnianą, Fabryczną i Targową. Jego obie części mają sumaryczną powierzchnię 17,2 ha. Źródliska I i II są najstarszymi łódzkimi parkami założonymi jako całość w 1840 r. Wówczas park miał charakter leśny, porastały go olsze, graby, dęby, lipy oraz świerki, tylko boki obsadzone były drzewami owocowymi, a cały teren obfitował w źródła. Pod koniec lat 40. XIX wieku postawiono ławki, wykonano kilka mostków oraz dwie altany, zatrudniono także ogrodnika do stałej opieki nad parkiem. Pod koniec lat 50. XIX w. teren został podzielony na dwie części, a jedną z nich zakupił Karol W. Scheibler. W ciągu dwóch lat wybudował on przędzalnię, dom mieszkalny, wozownię i budynki gospodarcze, a w późniejszych latach tkalnię i wykańczalnię. Berlińską firmę ogrodniczą L. Spätha zatrudniono do założenia ogrodu – wybudowała ona fontanny, altankę, pawilon z pnączami oraz grotę. Od lat 70. XIX wieku północną część Źródlisk I dzierżawiło Towarzystwo Strzeleckie. 

Fot. Archiwum Urzędu Miasta Łodzi

W okresie międzywojennym teren ten został przebudowany według koncepcji E. Ciszkiewicza. Z tego okresu pochodzi zachowany do dziś pejzażowy układ alejek, staw, ogródek botaniczny, plac zabaw, wybudowano też nowy ażurowy parkan. Kolejne zmiany wprowadził Stefan Rogowicz w latach 30. XX wieku. Jego dziełem są m.in. partery kwiatowe i ich otoczenie w północnej części parku. W 1956 r. udostępniono do zwiedzania Palmiarnię. Obecnie, po gruntownej przebudowie w latach 90. XX wieku, posiada ona ok. 4,5 tysiąca roślin i stanowi najnowocześniejszy tego typu obiekt w kraju. Park Źródliska I wraz z Parkiem Źródliska II uznany został w całości za pomnik przyrody oraz wpisany do rejestru zabytków.

Palmiarnia Ogrodu Botanicznego w Łodzi, ul. Piłsudskiego 61                              dodatkowych 30 min

Miłośnicy flory znajdą tu ok. 4500 okazów należących do ponad 60 rodzin botanicznych. Kolekcja palm obejmuje 18 gatunków, a wiele okazów liczy ponad 130 lat. Jedną z ciekawszych, prezentowanych tu grup roślin stanowią sukulenty.

Godziny otwarcia: codziennie oprócz poniedziałków, IV–IX: 10–18, X–III: 9–16

Kontakt: www.botaniczny.lodz.pl, palmiarnia@botaniczny.lodz.pl, 42 674 96 65

Wstęp: normalny – 6 zł, ulgowy – 3 zł, przewodnik – 30 zł

25. „Centrala” fabryki Scheiblera

Karol Wilhelm Scheibler (1820–1881), największy przedsiębiorca łódzki. Urodził się w Monschau w Nadrenii. Zanim przyjechał na tereny polskie wiele podróżował po Europie, odbywając m.in. praktyki w Belgii, Holandii i Anglii. Mając 28 lat, przyjechał do Ozorkowa, gdzie podjął pracę w fabryce swojego wuja Fryderyka Schlossera. W 1884 r. poślubił Annę Werner. Zgromadzone oszczędności, kredyty oraz posag żony umożliwił mu otwarcie w Łodzi jego pierwszej przędzalni. W latach 70. XIX wieku rozwinął zakład, tworząc kompleks na „Księżym Młynie”. Pod koniec życia władał 500-hektarową dzielnicą, w której pracowało ponad 7500 robotników. Pochowany został w kaplicy rodzinnej na Cmentarzu Starym w Łodzi.

W 1855 r. Scheibler wybudował obok swojej posiadłości pierwszą przędzalnię. Umieszczona została tam maszyna parowa o mocy 40 KM. W następnych trzynastu latach powstały też tkalnie, magazyny oraz wykańczalnie. Dopiero w późniejszym okresie wzniesiono zakłady na Księżym Młynie, a ta część nazywana była „Centralą”. W następnych latach kolejną częścią kompleksu stał się „Księży Młyn”. Po drugiej stronie placu Zwycięstwa fabrykant wybudował w latach 1865–1868 pierwsze w Łodzi wzorcowe domy familijne. Plac, pierwotnie nazywany Wodnym Rynkiem, stanowił główne miejsce targowe wytyczonej 1840 r. Nowej Dzielnicy.

Jak było, jak jest - dla porównania

Obiecałem, że poszukam współczesnych zdjęć "Beczek Grohmana" i przędzalni na Księżym Młynie. Oto znalazłem następujące fotografie: 

I jeszcze jedno ujęcie z serii. Tym razem Willa Herbsta (rok 2007 i 2010), która obecnie poddawana jest remontowi.

Macie podobne ujęcia?

Jak było, czyli parę zdjęć do kolekcji

Jak możecie przeczytać w informacji o mnie, moją pracę dyplomową (2007/2008 r.) pisałem o "Zielonym Kręgu". Moim zadaniem było przejście całego obszaru i zrobienie zdjęć do kwerendy. Rezultatem tych wielokilometrowych spacerów jest dość pokaźny zbiór archiwalnych już fotografii. Postaram się przewertować co ciekawsze i sukcesywnie umieszczać na blogu.
Jeżeli macie w swoich zbiorach interesujące zdjęcia z Łodzi, Kręgu i chcielibyście się nimi podzielić, zachęcam do ich przesyłania na adres: icy_eye@tlen.pl. Będę je za Waszą zgodą umieszczał na blogu.

Na początek "Beczki Grohmana" przed renowacją. Fotografia zrobiona latem 2007 roku.

No i dawna scheiblerowska przędzalnia na Księżym Młynie w trakcie rewitalizacji i urządzania loftów. Zdjęcie z tego samego okresu co poprzednie.

Powinienem mieć gdzieś jeszcze fotografie po odnowieniu obu obiektów. Poszukam i umieszczę w kolejnym poście. Tymczasem, czekam na wasze zdjęcia.

Co można zobaczyć? - charakterystyka obszaru

Parki

W Łodzi znajdują się 34 parki (2007 r.), z czego 16 stanowi element Kręgu. W sumie, wraz z Ogrodem Botanicznym i Zoologicznym, zajmują powierzchnię ponad 448 ha. Największym z nich jest powstały w okresie międzywojennym Park im. J. Piłsudskiego (187,3 ha), najmniejszym zaś Park im. J. Matejki (2,5 ha). Najstarsze są Źródliska, jako pierwsze udostępnione publicznie w 1840 r. Najpóźniej wydzielono fragment wschodni z części Parku im. 3-go Maja i nazwano go imieniem Baden-Powella. Warto dodać, że niektóre z dawnych ogrodów przy rezydencjach fabrykantów przeszły w ręce miasta, które otworzyło je dla wszystkich mieszkańców. Tak uczyniono z dawnymi posiadłościami: Richterów, Geyera, Leonhardta, Scheiblera, czy Heimana-Jareckiego. W parkach na obszarze Kręgu rośnie w sumie 138 drzew, będących pomnikami przyrody. Najwięcej z nich znajduje się w Parku Źródliska (aż 40) oraz w Parku im. M. Klepacza (niegdyś własność Richterów), gdzie na uwagę zasługują okazałe platany. Na zachowanym terenie dawnych lasów liczba pomników jest także znacząca (Park Poniatowskiego oraz Park Piłsudskiego). Ponadto, do rejestru zabytków wpisane są parki: Klepacza, Reymonta, Poniatowskiego, Piłsudskiego, Helenów, Matejki, Kilińskiego i Źródliska.

Cmentarze

Łódzkie cmentarze zasługują na lepsze poznanie z wielu względów. Po pierwsze, są jednym z najwyraźniejszych dowodów współistnienia wielu kultur w przeszłości miasta. Ponadto, Nowy Cmentarz Żydowski, obok berlińskiego, uznawany jest za największą nekropolię żydowską w Europie. Można zobaczyć na jej terenie największy grobowiec żydowski – miejsce spoczynku rodziny Poznańskich. Najmniejszym z leżących na obszarze Kręgu jest cmentarz pw. Św. Antoniego, zaś największym łódzki kirkut. Na kompleks na Dołach składają się części należące do mariawitów, Kościoła Zielonoświątkowego, Kościoła Chrześcijan Baptystów oraz cmentarze: wojskowy pw. Św. Jerzego, komunalny, pw. Św. Wincentego i prawosławny. Wyjątkowo cennym miejscem pochówku jest Cmentarz Stary podzielony od samego początku na trzy części: katolicką, ewangelicką i prawosławną. To tu spoczywa wielu znanych łódzkich przemysłowców, adwokatów oraz lekarzy. Łącznie te cztery nekropolie zajmują powierzchnię ponad 107 ha, a dwie z nich wpisane są do rejestru zabytków. Najstarszą jest cmentarz przy ul. Ogrodowej, powstały w połowie XIX wieku.

Fabryki i kompleksy poprzemysłowe

Architektura przemysłowa Łodzi jest niepodważalnym walorem miasta. Niektóre zakłady tworzyły jednostki przestrzenne o ogromnej powierzchni, w dużej mierze niezależne, gdzie w ścisłym sąsiedztwie fabryki znajdowała się posiadłość właściciela oraz domy robotników. Najlepszym przykładem jest dawny kompleks przemysłowy Karola W. Scheiblera i Ludwika Grohmana w południowej części Kręgu oraz Izraela K. Poznańskiego we fragmencie północnym. Zakłady te posiadały wiele wydziałów, własną bocznicę kolejową, straż, szkołę, szpital oraz elektrownię. Po wojnie zostały znacjonalizowane i funkcjonowały do końca lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Przez lata stały puste i niszczały, a możliwość ich dalszego zagospodarowania pozostawała problemem do rozwiązania. Liczni inwestorzy pomagają zagospodarować te kompleksy, nadając im nowe funkcje. Niestety, nie wszystkie budynki przemysłowe zachowały się do dziś w stanie bliskim pierwotnemu. Nie można zapomnieć też o najstarszym zachowanym przemysłowym obiekcie miasta – Bielniku Kopischa oraz o Białej Fabryce, mieszczących się na terenie dawnej Osady Łódki. Oba budynki są otynkowane. Bielnik obecnie należy do miasta, zaś w zakładach Geyera ma swoją siedzibę Centralne Muzeum Włókiennictwa.

Idea Kręgu, czyli o co chodzi

Czym jest ZKTiK?

Zielony Krąg Tradycji i Kultury to specjalnie wyznaczony obszar Łodzi, przyjmujący kształt nieregularnego pierścienia wokół ścisłego centrum miasta. Obejmuje on głównie parki, ogrody oraz tereny o dużym znaczeniu historyczno-kulturowym. Stąd też zrodziła się jego nazwa. Krąg integruje miejsca, które stanowią o tożsamości Łodzi: jej zabytki, kompleksy poprzemysłowe i nekropolie oraz pomaga wyeksponować je jako walory turystyczne i wypoczynkowe miasta.

Idea Zielonego Kręgu Tradycji i Kultury została opisana w Planie Zagospodarowania Przestrzennego Łodzi z 1993 roku. Dokument ten został przygotowany w Pracowni „Teren”, a generalnym projektantem był Kazimierz Bald, ówczesny prezes Towarzystwa Urbanistów Polskich. W toku kreślenia planu narodziła się idea połączenia stref zieleni wokół centrum miasta oraz włączenia go do systemu ekologicznego, którego elementem jest także Las Łagiewnicki. Współautorem tego pomysłu był dr Ireneusz Dubaniewicz, geograf, ekolog i urbanista. Jak można zauważyć, idea Kręgu łączy ze sobą nie tylko funkcje ekologiczne, ale także edukacyjne, rekreacyjne oraz kulturalne. Mimo że pomysł jest kierowany głównie do mieszkańców, może być także istotnym środkiem zachęcania gości spoza Łodzi do odkrywania miasta.

Jakie miejsca zawarte zostały w Zielonym Kręgu Tradycji i Kultury?

Cały jego obszar można nieformalnie podzielić na cztery części nawiązujące nazwą do stron świata. Można zatem wyróżnić fragmenty:

• Północny – zawiera kompleks ogródków działkowych wzdłuż ulicy Drewnowskiej, Cmentarz Stary, dawny kompleks fabryczny Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, Stare Miasto, obszar między ulicami: Franciszkańską, Wojska Polskiego, Sporną i Północną oraz Cmentarz Żydowski.
• Wschodni – docelowo miał przebiegać wzdłuż nowego układu komunikacyjnego ulicy Konstytucyjnej. Zawiera kompleks cmentarzy na Dołach, obszar między ulicami: Telefoniczną, Matejki, Pomorską oraz linią kolejową (ul. Lawinową), teren Uniwersytetu Łódzkiego, osiedle „Radiostacja”, Park 3-go Maja i Baden-Powella, otoczenie ul. Kopcińskiego na odcinku od ul. Tuwima do Al. Piłsudskiego.
• Południowy – obejmuje Park nad Jasieniem, ogródki przy ul. Milionowej, Park Źródliska, teren posiadeł wodno-fabrycznych, parki: Reymonta, Dąbrowskiego i Legionów, a także otoczenie Placu im. Jana Pawła II, Park Klepacza, Halę MOSiR oraz Park Poniatowskiego i Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej.
• Zachodni – zawiera: teren Dworca Kaliskiego, Łódzki Klub Sportowy, Park im. Piłsudskiego, Ogród Botaniczny, ogródki działkowe wzdłuż Al. Unii Lubelskiej oraz osiedle im. Montwiłła Mireckiego.